Yer Altı Kablo Borusu: Çeşitleri, Döşeme Derinliği ve Yönetmelik Şartları

Yer altı kablo borusu, toprağa gömülen enerji kablosunu darbeye, neme ve zemin hareketine karşı koruyan, arıza anında da kabloyu kazı yapmadan değiştirmeye izin veren muhafaza borusudur. En yaygın tipi HDPE koruge borudur; yol geçişlerinde sert PVC ve çelik boru kullanılır. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’ne (EKAT) göre kablo, sokak ve alanlarda en az 80 cm, diğer yerlerde en az 60 cm derinliğe gömülür.

Karar sahada verilir. Kanal açılmış, kum serilmiş, kablo makarası bekliyor ve şantiye şefi soruyor: boru koyalım mı, kabloyu doğrudan mı gömelim, hangi boru, hangi derinlik? Hat çoğu zaman trafo ile tesisin ana elektrik panosu arasında çalışır; burada yapılan bir hata, arkasındaki bütün dağıtımı enerjisiz bırakır.

Bir uyarıyı baştan yapalım. Bu bir can güvenliği ve mevzuat konusudur. Aşağıdaki değerler EKAT’ın 58. maddesinden ve TEDAŞ uygulamasından alınmıştır; yine de nihai değeri onaylı projeden ve dağıtım şirketinden teyit edin. Yanlış gömülen kablo kendini yıllar sonra, en kötü anda hatırlatır.

Okumak yerine dinlemeyi tercih ederseniz, bu makalenin geri kalanını dinlemek için aşağıdaki ses dosyasını oynatabilirsiniz.

Yer altı kablo borusu ne işe yarar?

Yer altı kablo borusu, kabloyu toprağın altında bir noktadan diğerine taşıyan korumalı bir yoldur: kablo içinden geçer, boru onu kepçeden, ağaç kökünden, sivri taştan ve zemin oturmasından ayırır. İkinci görevi daha az konuşulur ama sahada daha değerlidir: kablo arızalandığında ya da hatta yeni bir devre gerektiğinde, kazı yapmadan eski kabloyu çıkarıp yenisini çekersiniz.

Alternatifi doğrudan toprağa döşemedir: kablo borusuz, kum yatağının içinde gider. Yönetmelik buna izin verir ve sahada çok yapılır. Bedeli arıza gününde ödenir; boru yoksa o bölüm yeniden kazılır.

Havai hat daha ucuz ve hızlıdır, ama rüzgâr, buz, ağaç dalı ve araç çarpması hep gündemdedir. Yer altına inmek bu risklerin çoğunu siler; karşılığında güzergâh, derinlik ve komşu altyapılarla mesafe için daha fazla planlama ister. Yer altı hattı “göm ve unut” işi değildir; doğru yapıldığında onlarca yıl kimsenin hatırlamadığı bir sistemdir.

Borunun nereye bağlandığı da tasarımı değiştirir: bina içindeki ana dağıtım panosuna giren hat ile sahadaki bir dağıtım kutusuna çıkan hat aynı giriş detayını istemez. Pano tarafındaki farkları elektrik panosu çeşitleri yazısında ayrıca anlattık.

Kablo borusu, kablo muhafaza borusu, koruge: hangi terim neyi anlatır?

“Kablo borusu” geniş bir terimdir; sıva altı spiral boruyu, sıva üstü rijit boruyu ve toprağa gömülen muhafaza borusunu birlikte kapsar. Toprak altı için şartnamelerdeki ad kablo muhafaza borusudur; piyasada aynı ürün çoğu zaman yeraltı kablo borusu ya da toprak altı elektrik borusu diye geçer.

Ürün standardı da buna göre ayrışır. TS EN 61386 serisi kablo boru sistemlerini tanımlar; serinin 24. bölümü toprağa gömülen boru sistemlerine ayrılmıştır ve boruları basma dayanımına göre sınıflandırır. Sıva altı için üretilmiş spiral boru toprak yükünü taşıyacak biçimde tasarlanmamıştır; duvar içinde kalır, kanala girmez.

Malzemeye göre yer altı kablo borusu türleri

Her boru aynı işi görmez. Malzeme; zemin yükünü, korozyonu ve zamanı nasıl karşılayacağını belirler. Seçimi alışkanlık değil, borunun üstünden ne geçeceği yapmalıdır.

Sert PVC boru

PVC ekonomiktir, korozyona uğramaz ve kolay işlenir. İş, üstündeki yüke göre doğru et kalınlığını seçmektir: hafif seri hafif yüke, ağır seri mekanik zorlamanın yüksek olduğu yere gider.

Zayıf noktası güneştir; uzun süre açıkta kalan PVC, UV ile kırılganlaşır. Depoda ve montaj öncesinde güneşte bekletmeyin; toprağa girdikten sonra bu sorun kalkar. İkinci sınırı yönetmelikten gelir: EKAT, taşıt yolu, demiryolu ve su kanalı altındaki geçişlerde PVC boruyu ancak beton muhafaza içinde kabul eder. Çıplak PVC ile yol geçmek yönetmeliğe uymaz.

Çelik boru

Kablonun zırha ihtiyacı olduğunda — darbe, kemirgen, ağır trafik — çelik devreye girer. Hiçbir plastiğin veremeyeceği mekanik korumayı verir; karşılığında korozyonu düşünmek gerekir. Nemli ve tuzlu zeminde sıcak daldırma galvaniz kaplama, boruyu içten ve dıştan çinkoyla sararak paslanmayı yıllarca geciktirir.

Çelik boruda sahada sık atlanan bir kural vardır: üç faz aynı borudan geçer. Fazları ayrı çelik borulara dağıtırsanız her boru, içindeki tek iletkenin manyetik alanıyla ısınan kapalı bir halkaya döner. EKAT bunu açıkça yazar; tek damarlı kablo tek başına geçecekse boru antimanyetik malzemeden seçilir.

Çelik, uzun bir güzergâhın ilk tercihi değildir: ağırdır ve pahalıdır. Asıl yeri kritik noktalardır — yol geçişi, kolon dibi ve kablonun topraktan çıkıp sahadaki bir panoya yükseldiği son metre. O son metrenin ucundaki muhafaza da aynı dış etkilere açıktır; seçim ölçütleri için hava koşullarına dayanıklı pano rehberine bakın.

HDPE koruge boru: yol ve kaldırım altının çözümü

Kabloyu uzağa, az ekle ve zorlu zeminden geçirmek için asıl çözüm HDPE koruge borudur. “Koruge” oluklu demektir; oluklu dış yüzey boruya hem esneklik hem de dış basınca karşı yüksek dayanım kazandırır.

Yer altı elektrikte tercih edilen tip çift cidarlı koruge borudur: dışı oluklu ve sağlam, içi düz ve pürüzsüz. Düz iç yüzey, uzun hatta çekme sürtünmesini belirgin biçimde azaltır. Basma dayanımı Newton cinsinden sınıflandırılır — piyasada 450 N ve 750 N sınıfları yaygındır — ve trafik yükü arttıkça üst sınıf seçilir.

Rulo hâlinde geldiği için ek sayısını azaltır; her ek bir sızıntı adayıdır. Ekler manşonla yapılır ve suya karşı kapatılır. Renk de bir işarettir: elektrik için çoğunlukla kırmızı ya da siyah koruge kullanılır, haberleşme ve altyapıda başka renkler görülür.

“Koruge boru” tek başına drenaj ve telekom borusunu da anlatır. Şartnameye ve siparişe HDPE koruge kablo muhafaza borusu yazmak, sahaya yanlış borunun gelmesini önler.

Yönetmeliğe göre yer altı kablo döşeme derinliği ve mesafeler

Türkiye’de yer altı enerji kablolarının döşenmesini Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (EKAT) 58. maddesi düzenler. Dağıtım şebekesi işlerinde buna TEDAŞ şartnameleri, bina ve tesis işlerinde Kuvvetli Akım Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesi eklenir. “TEDAŞ yeraltı kablo döşeme yönetmeliği” adıyla aranan tek bir metin yoktur; aranan hükümler bu belgelere dağılmıştır. Aşağıdaki tablo EKAT’taki değerleri madde numarasıyla verir.

Tablodaki 60 cm, yönetmeliğin sokak ve alanlar dışındaki yerler için verdiği alt sınırdır; 80 cm’lik kanalın keyfî biçimde sığlaştırılabileceği anlamına gelmez. Azaltma yalnızca zorunlu durumda ve özel koruyucu önlemle yapılır.

Derinliğin görünmeyen bir sebebi de var. Yeterli derinlik kabloyu yalnızca kepçeden değil, donma-çözülme hareketinden ve yüzeydeki sıcaklık dalgalanmasından da uzak tutar. Sığ gömülen kablo mevsimleri daha sert yaşar ve daha çabuk yaşlanır.

Su borusu için EKAT’ta ayrı bir sayı yoktur; bu mesafe projede, su idaresinin ve dağıtım şirketinin şartlarına göre belirlenir. Doğal gaz ve petrol hattında ise tablodaki değerler zorunlu hâllerde, ek önlem alınarak yarısına kadar indirilebilir.

Kablo kanalı, kum yatağı ve ikaz bandı

Derinlik tek başına yetmez; kanalın nasıl hazırlandığı da kablonun ömrünü belirler. TEDAŞ uygulamasında standart kablo kanalı tabanda 40 cm, ağızda 60 cm genişliğinde ve 80 cm derinliğindedir. Kanal tabanında taş ve moloz bırakılmaz.

Kablo ya da boru, elenmiş kumdan bir kum yatağına oturur ve üstü yine kumla örtülür. Kumun görevi, sivri bir taşın tek noktadan baskı yapmasını önlemektir.

Kumun üstüne mekanik koruyucu gelir: dolu tuğla, beton plaka ya da plastik koruyucu eleman. Yönetmelik amacını da yazar: kazı yapan işçinin kazma darbesinden kabloyu korumak ve orada kablo bulunduğunu önceden belli etmek.

En üstte ikaz bandı vardır; EKAT buna uyarı şeridi der. Koruyucunun yaklaşık 30 cm üzerine serilir. İkaz bandı ne işe yarar diye soranlara en kısa cevap: kepçe kabloya varmadan önce şeride takılır ve operatöre durması gerektiğini söyler.

Boruya girecek kablo ve boru çapı

Boru korur, işi kablo yapar. Toprak altında PVC yalıtkanlı NYY ve XLPE yalıtkanlı N2XY tipleri yaygındır; XLPE daha yüksek iletken sıcaklığına izin verir. EKAT, doğrudan toprağa gömülen kabloların çelik zırhlı olmasını, zırhsız kabloların ise beton kanal, büz ya da beton muhafazalı PVC boru içinde kullanılmasını tavsiye eder. Zırhlı tiplere NYRY ve NYFGbY örnektir.

Toprak kabloya havadan farklı davranır: sıcak ve kuru zemin ısıyı zor atar, aynı kanalda yan yana giden devreler birbirini ısıtır. Katalogdaki akım değeri bu iki düzeltmeden sonra düşer; kesit, gerilim düşümü ve kısa devre kontrolüyle birlikte yeniden doğrulanır. Bu hesabın adımlarını endüstriyel kablo seçimi yazısında anlattık; burada boruyu ilgilendiren kısımla devam edelim.

Boru çapında ölçü nettir. TEDAŞ kablo çekimi şartnamesine göre borunun iç çapı kablo dış çapının en az 1,5 katı, büzün iç çapı en az 2 katı olmalıdır. Daha dar boru çekimde kabloyu sıkıştırır, kılıfı sıyırır ve ileride kabloyu değiştirme imkânını, yani borunun varlık sebebini ortadan kaldırır.

Yer altı kablo döşeme adımları

İyi bir hat, kablonun boruya zorlanmadan girmesiyle belli olur. Sahada sıra şöyledir:

1. Güzergâh ve komşu altyapılar: Kazıdan önce su, gaz ve haberleşme hatlarının yeri ilgili kurumlardan alınır; mesafeler yukarıdaki tabloya göre kontrol edilir.
2. Kazı: Kanal, bulunduğu yere göre en az 80 cm ya da 60 cm derinlikte açılır; taban taş ve molozdan temizlenir.
3. Alt kum yatağı: Tabana yaklaşık 10 cm elenmiş kum serilir.
4. Boru serimi ve ekler: PVC’de temiz yüzey ve uygun yapıştırıcı, koruge boruda manşon kullanılır; her ek suya karşı kapatılır. Dönüşler geniş yarıçaplı tutulur; iki rögar arasında 90° dirsek ne kadar azsa çekim o kadar kolaydır.
5. Yedek boru ve kılavuz teli: Kanal açıkken yanına boş bir boru daha yatırılır. İleride tesise bir jeneratör eklendiğinde ya da yeni bir kumanda hattı gerektiğinde, boş boru bütün bir kazıyı önler; içine bırakılan kılavuz teli sonraki çekimi dakikalara indirir.
6. Kablo çekimi: Bütün iletkenler çekme klemensiyle birleştirilir ve çekme gerilmesi bakırda 5 kg/mm², alüminyumda 3 kg/mm² sınırının altında tutulur. Kıvrılma yarıçapı kablo dış çapının 12 ila 15 katından küçük olamaz. Uzun hatta araya rögar bırakıp çekimi bölmek, kabloyu tek seferde zorlamaktan güvenlidir.
7. Üst kum, koruyucu ve uyarı şeridi: Üstüne yaklaşık 10 cm kum, onun üstüne tuğla ya da beton plaka, koruyucunun yaklaşık 30 cm üzerine de uyarı şeridi gelir.
8. Kontrol ve kayıt: Kanal kapatılmadan önce derinlik, kum, koruyucu ve şerit ölçülür, fotoğraflanır. Güzergâh düz hatta en çok 100 m’de bir, eklerde ve dönüşlerde ayrıca işaretlenir.

Rögar yerleşimi rastgele değildir: uzun düz güzergâhta belli aralıklarla, her önemli yön değişiminde ve kesit ya da kablo değişiminin olduğu yerde bir rögar ya da buat bırakılır. Bugün gereksiz görünen erişim noktası, yarın toprağı kazmaktan kurtarır.

Sahada en sık yapılan 5 hata

Bunları saymakta yarar var, çünkü her şantiyede tekrar ederler. Her birinin arkasında somut bir hasar mekanizması ve onu önleyen tek bir karar vardır.

• Derinliği kısmak: Yarım saat kazı kazandırır. Sığ kablo hem sonraki kazının hem de don hareketinin menziline girer; kılıf yıllar içinde yorulur. Önlemi, derinliği kanal kapanmadan önce ölçüp fotoğrafla kayda almaktır.
• Dar boru seçmek: Çekimde kablo boru cidarına sürtünür, kılıf sıyrılır; kablo bir kez girdikten sonra da bir daha çıkmaz. Boru iç çapını kablo dış çapının en az 1,5 katı seçmek bu hatayı baştan kapatır.
• Fazları ayrı çelik borulara dağıtmak: Tek iletkenin manyetik alanı çelik boruda girdap akımı oluşturur ve boru yük altında ısınır. Üç fazı aynı borudan geçirin ya da antimanyetik boru kullanın.
• Yapı girişini çimentoyla doldurmak ya da açık bırakmak: Rijit çimento, bina oturdukça ve kablo ısınıp soğudukça kılıfı keser; açık bırakılan boru ağzı ise suyu ve kemirgeni doğrudan panoya taşır. EKAT, kablo ile boru arasındaki boşluğun elastik silikon ya da benzeri bir malzemeyle doldurulmasını ister ve çimentoyu yasaklar. Bu dolgunun durumu, periyodik elektrik panosu bakımı listesinde yer almalıdır.
• Uyarı şeridini ve işaretlemeyi atlamak: Kablo, yıllar sonra aynı yeri kazacak ekibe karşı savunmasız kalır. Şeridi serin, güzergâhı işaretleyin ve planı ilgili idareye teslim edin.

Hiçbiri egzotik değildir; hepsi aceleden doğar.

Doğrudan toprağa döşeme mi, boru içinde mi?

Bu gerçek bir proje kararıdır; soru “hangisi daha iyi” değil, “bu hatta hangisi uyar” sorusudur.

Doğrudan toprağa döşeme — kablo borusuz, kum yatağında — daha ucuz ve hızlıdır; toprak kabloyu sardığı için ısıyı da iyi atar. Yönetmelik taşıt yolu, demiryolu ve su kanalı geçişleri ile yapı girişleri dışında boruyu zorunlu tutmaz; doğru kablo tipi, doğru derinlik ve koruyucu katmanlarla kablo doğrudan gömülebilir. Karşılığında kabloyu kazmadan değiştirmek ya da devre eklemek mümkün olmaz.

Yer altı kablo borusu kullanmak malzeme ve işçilik maliyetini artırır, ama gerisinde kazanır: kablo toprağı açmadan değişir, devre eklenebilir ve mekanik koruma çok daha yüksektir. Fark arıza gününde ortaya çıkar: borulu hatta arızalı kablo çıkarılıp yenisi çekilir, borusuz hatta o bölüm baştan kazılır. Tesis büyüyecekse ya da ileride erişim önemliyse boru; kısa, değişmeyecek ve bütçenin belirleyici olduğu bir hatta doğrudan döşeme yeterli olabilir.

Pratikte çoğu proje ikisini birden kullanır: uzun düz güzergâhta doğrudan döşeme ya da ekonomik koruge, geçişlerde ve kritik noktalarda boru. Her metreye o metrenin hak ettiği çözüm verilir.

Hızlı seçim rehberi

Aşağıdaki matris, yer altı kablo borusu seçiminde sahada en sık karşılaşılan durumları özetler:

Hiçbir satır dogma değildir; son sözü proje, zemin ve yönetmelik söyler.

Uygunluk, proje ve kabul

Hiçbir yer altı hattı kanalda bitmez; doğru yapıldığını gösteren belgede biter. Yer altı enerji kabloları EKAT kapsamındadır; bina içi tesisat Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ile düzenlenir. Dağıtım şebekesi işlerinde TEDAŞ şartnameleri esas alınır; boruların ürün standardı TS EN 61386 serisidir ve borular CE işareti taşır.

Proje aşamasında yalnızca güzergâh ve derinlik değil, hattın elektriksel hesabı da onaya girer. Kablonun kısa devre dayanımı, hattın başındaki koruma cihazıyla birlikte doğrulanır; bu yüzden şalter kesme kapasitesi aynı hesap dosyasının parçasıdır.

Süreç genelde şöyle işler: proje hazırlanır ve onaylanır, tesisat yetkili firma tarafından kurulur, kanal kapatılmadan önce muayene ve kabul yapılır. Kanal bir kez örtüldükten sonra hatayı görmek hem zor hem pahalıdır; asıl kontrol toprak geri doldurulmadan yapılır. Bir aboneliği besleyen yer altı tesisatı yetkili firmanın işidir; “kendin yap” alanı değildir.

İş bittiğinde güzergâh planı belediye sınırları içinde belediyeye, dışında mülki idareye verilir. Bu plan, yıllar sonra aynı sokağı kazacak ekibin elindeki tek haritadır.

makinelerimizi sahada izleyin

Bara İşleme Makinası

Bara Bükme Makinesi

Sac Metal İşleme Makinesi

Sonuç: kanalı kapatmadan önce

İyi seçilmiş bir yer altı kablo borusu, sonuçları büyük, mütevazı bir parçadır: kabloyu korur, kazmadan değiştirmeye izin verir ve tesisi yönetmeliğin içinde tutar.

İki karar sizindir. Birincisi zemine göre malzeme: trafiksiz alanda PVC, darbe riski ve yüzeye çıkış için çelik, uzun hat ve yol altı için HDPE koruge. İkincisi yönetmeliğe göre derinlik: sokak ve alanlarda 80 cm, dışında 60 cm, taşıt yolu altında boru üstü en az 1 m.

Bu iki kararı vermenin en ucuz zamanı, kanalı açmadan öncedir. Kablo bir kez gömülünce az görünür; ilk seferde doğru yapmak gerekir.

Baralarınızı işleyecek makineyi PAYAPRESS’ten alın

Kablo toprağın altında biter; dağıtım panonun içinde bara ile devam eder. PAYAPRESS 1990’dan bu yana 74’ten fazla ülkede 1.500’ü aşkın müşteri için bara kesme, delme ve bükme makineleri üretiyor. Temiz kesit ve çapaksız delik, panoda daha düşük temas direnci ve daha güvenli montaj demektir. Bükme tekrarlanabilirliği üretici beyanıdır; kendi parçalarınızla yapılacak fabrika kabul testinde doğrulayın.

Atölyenize uygun modeli seçmek için bara işleme makinesi sayfasını inceleyin.

Sıkça Sorulan Sorular