IEC 62271-200: Şartnameye “İç Ark Dayanımlı” Yazmak Neden Hiçbir Şey İfade Etmez?

OG hücre şartnamelerinde sık görülen bir satır var: “Hücreler iç ark dayanımlı olacaktır.” Üç tedarikçi teklif veriyor ve üçü de bu maddeyi karşıladığını yazıyor. Teknik dosyalar açıldığında tablo değişiyor. Birinin koruması yalnızca ön yüzü kapsıyor, diğeri arka yüzü de içeriyor, üçüncüsü ise bambaşka bir akım ve sürede test edilmiş. Üçü de haklı, çünkü o satır ölçülebilir hiçbir şey istemiyor. IEC 62271-200 iç ark sınıflandırması tam da bu boşluğu kapatmak için vardır.

Bu yazı, IEC 62271-200 iç ark sınıflandırmasını ve ona eşlik eden LSC ve bölmelendirme sınıflarını üretici kataloğu gözüyle değil, şartname masasından okuyor. Hedef iki soruyu cevaplamak. Birincisi, şartnameye iç ark dayanımı nasıl yazılır? İkincisi, gelen bir tip test belgesinde neye bakılır?

Okumak yerine dinlemeyi tercih ediyorsanız, bu makalenin devamı için aşağıdaki ses dosyasını oynatabilirsiniz.

IEC 62271-200 Neyi Kapsar, Neyi Kapsamaz?

Yanlış standarda göre yazılmış bir şartname, doğru ürünü bile yanlış değerlendirir. Bu yüzden ilk kontrol kapsamdır.

IEC 62271-200, fabrikada imal edilmiş metal mahfazalı alternatif akım şalt ve kontrol düzenlerini kapsar. Sınırları şöyledir:

• anma gerilimi 1 kV’un üzerinde, 52 kV’a kadar ve dâhil,
• 60 Hz’e kadar ve dâhil işletme frekansı,
• iç ve dış tesis kurulumu.

Hücrenin bölmeleri hava yalıtımlı ya da akışkan (gaz veya sıvı) dolgulu olabilir. Alçak gerilim panoları bu standardın konusu değildir; onlar TS EN 61439 serisinin alanına girer. Standardın adındaki “metal mahfazalı” ifadesi de bir sınır çizer: açık tip hücreler kapsam dışındadır. Direk tipi şalt cihazlarının iç ark testi de 2021 baskısıyla bu standarttan çıkarılmış ve IEC 62271-214’e taşınmıştır.

Metal clad terimi hâlâ kullanılıyor mu? Sahada evet, standartta hayır. “Metal clad”, “compartmented” ve “cubicle” ayrımı IEC 60298 dönemine aitti. IEC 62271-200’ün 2003’teki ilk baskısıyla bu ayrım bırakıldı. Bugün hücreler bölmelendirme sınıfı ve servis sürekliliği üzerinden tanımlanıyor. Şartnameye “metal clad hücre” yazarsanız güncel bir gereksinim tanımlamış olmazsınız; ifadeyi her tedarikçi kendi ürününe göre yorumlar.

Standardın güncel hâli 2021’de yayımlanan üçüncü baskıdır. Bu baskı 2011 baskısının yerini aldı ve 2024’te 1 No.lu tadil yayımlandı. TSE, Avrupa standartlarını TS EN numarasıyla benimser. Şartnameye baskı yılı yazmadan önce yürürlükteki baskıyı Türk Standardları Enstitüsü kaynaklarından doğrulamanız gerekir.

Bu makaleyi faydalı bulduysanız, şalt ve bara sistemlerinde standartlar hakkındaki diğer yazımıza da göz atabilirsiniz.

OG Hücreyi Tanımlayan Dört Sınıflandırma Ekseni

Bir OG hücresini tek bir etiket tanımlamaz. Hücreyi tarif eden dört ayrı eksen vardır ve her birinin şartnamede kendi satırı olmalıdır.

Tablodan çıkan asıl fikir şu: bu dört eksen birbirinden bağımsızdır. Yüksek bir LSC sınıfı, hücrenin iç arka nasıl dayandığı hakkında hiçbir şey söylemez. AFLR beyanı da bölmelendirmenin PM olduğunu garanti etmez.

Pratikteki sonucu nettir. Dört eksenden yalnızca birini yazan bir şartname, kalan üçünü tedarikçinin tercihine bırakır. Teklifler bu yüzden aynı kâğıt üzerinde bile karşılaştırılamaz hâle gelir.

Bu rehber ilginizi çektiyse, kirlilik derecesi ve aşırı gerilim kategorisi hakkında hazırladığımız detaylı makalemizi inceleyerek daha fazla bilgi edinebilirsiniz.

IEC 62271-200 İç Ark Sınıflandırması: Üç Parça Olmadan Anlamsız

IEC 62271-200 iç ark sınıflandırması tek bir kod değildir; üç bilginin birleşimidir. Teklifler ancak bu üç bilgi birlikte yazıldığında karşılaştırılabilir hâle gelir.

Önce sık atlanan bir noktayı netleştirelim. İç ark sınıfı standardın her hücreye bastığı zorunlu bir etiket değildir. Üretici hücresini iç ark testine sokar ve sınıfı beyan eder ya da etmez. Bu sınıfı taşımayan bir hücre de standardın diğer gereklerini karşılayabilir. Yani sınıfı istemek, şartnameyi yazanın işidir.

IAC sınıflandırması nasıl okunur? Kodu parça parça çözelim.

Erişim tipi. A tipi erişim, yalnızca yetkili personelin girebildiği elektrik odaları içindir. B tipi erişim ise erişimin sınırlandırılmadığı, halktan kişilerin de bulunabileceği yerleri tanımlar.

Korunan yüzler. F ön yüzü, L yan yüzleri, R arka yüzü gösterir. AFL ile AFLR arasındaki fark nedir? AFL, yetkili personel erişimli bir kurulumda ön ve yan yüzlerin test edildiğini söyler. AFLR buna arka yüzü ekler. Hücrenin arkasında servis koridoru varsa bu harf doğrudan personel güvenliğini ilgilendirir. AFL beyanlı bir hücre testte arkası bir duvara belirli bir mesafede yerleştirilerek denenir; sahada da üreticinin beyan ettiği bu duvar mesafesine uyulmalıdır.

Akım ve süre. Test belirli bir ark akımında ve belirli bir sürede yapılır. Bu iki değer olmadan beyan ölçülemez.

Tam bir beyan şu biçimdedir: IAC AFLR 25 kA 1 s.

Burada iki yönlü bir hata var. “İç ark dayanımlı” ifadesi tek başına hiçbir taahhüt üretmez. Tersi de sorunludur: sistemin kısa devre akımı daha düşükken şartnameye yüksek bir değer yazmak gereksiz maliyet ve gereksiz hücre hacmi demektir. Akım ve süre katalogdan değil, tesisin kısa devre etüdünden ve koruma sisteminin açma süresinden alınır.

Daha fazla bilgi için elektrik ölçü aletleri konusundaki ilgili yazımızı okuyabilirsiniz.

İç Ark Testi Neyi Ölçer?

Testin mantığı basittir. Hücre içinde kontrollü bir ark oluşturulur ve hücrenin bu arkın etkilerini dışarı taşırmadan yönetip yönetemediğine bakılır. Amaç arkı önlemek değil, sonuçlarını mahfaza içinde tutmaktır.

Beyanın arkasındaki kabul kriterleri kabaca şunlardır:

• Usulüne uygun sabitlenmiş kapı ve kapaklar açılmaz.
• Mahfaza parçalanmaz; 60 g’dan ağır parçalar dışarı fırlamaz.
• Erişilebilir yüzlerde 2 m yüksekliğe kadar delinme oluşmaz.
• Dışarı çıkan sıcak gazlar, tanımlı konumlara yerleştirilen pamuk göstergeleri tutuşturmaz.
• Mahfazanın topraklama bağlantısı kopmaz.

Bu kriterlerin sahadaki karşılığı, hücrenin bir basınç tahliye yolu olmasıdır. Gazın nereye yönlendirildiği, hücrenin kurulacağı odanın tavan yüksekliğini, duvar mesafelerini ve kanal düzenini etkiler. Bu konu şartnamede nadiren konuşulur ve çoğu zaman sahada ortaya çıkar.

LSC Sınıfları: Servis Sürekliliği mi, Maliyet mi?

LSC sınıfları tek bir soruya cevap verir: bir hücrenin bölmesini açtığınızda tesisin ne kadarı enerjili kalabilir? Cevap, hücrenin iç bölmelendirmesine bağlıdır.

LSC1. Erişilebilir bir bölmeyi açmak için en az bir başka fonksiyonel birimin enerjisi kesilmelidir; pratikte bu çoğu zaman baranın da kesilmesi demektir. Yani bakım, tesisin bir bölümünü durdurur.

LSC2. Bir bölme açıkken bara enerjili kalabilir ve diğer fonksiyonel birimler çalışmaya devam eder. Tek baralı sistemlerde bara bölmesinin kendisi bu tanımın dışındadır.

LSC2A. Birimde bağlantı bölmesinden başka erişilebilir bölmeler de vardır. Bara enerjili kalırken bunlara girilebilir, ancak o birimin kablo bağlantısının enerjisi kesilir.

LSC2B. LSC2A’ya ek olarak, erişilen birimin kablo bağlantısı da enerjili kalabilir. Bunun için kablo bölmesi ile anahtarlama elemanının bölmesi arasında hem ayırma noktası hem uygun bölmelendirme gerekir. Bu yapı sabit veya çekmeceli olabilir.

LSC2A ile LSC2B arasındaki fark nedir? Kısaca kablonun durumudur. LSC2A’da kesiciye girerken o fiderin kablosu enerjisiz kalır, LSC2B’de enerjili kalabilir.

Sınıf yükseldikçe bölme sayısı, hücre hacmi ve maliyet artar. Buna karşılık bakım için gereken duruş küçülür. Doğru soru şudur: bu tesiste bir hücreye müdahale ederken kaç fonksiyonel birimin enerjili kalması gerekiyor? Cevap “hepsi ve kablolar da” değilse, en yüksek sınıfı yazmak gerekçesi olmayan bir maliyettir.

Bu konu sadece başlangıç. Elektrik tesisatında koruma hakkında daha kapsamlı bilgiler için diğer makalemize göz atabilirsiniz.

Bölmelendirme Sınıfı: PM ve PI

Bir bölmeyi açtığınızda karşılaşacağınız ayırmanın cinsi ayrı bir sınıftır ve şartnamede ayrıca belirtilmelidir.

PM. Açılmış erişilebilir bölüm ile ana devrenin gerilimli bölümleri arasındaki bölmeler ve kapaklar topraklanmış metaldir.

PI. Aynı ayırmanın bir kısmı metal olmayan yalıtkan malzemeyle yapılmıştır.

İkisi de fiziksel bir ayrım sağlar, ama koruma mantıkları farklıdır. Topraklanmış metal bölme ekranlama sunar ve kazara temasta öngörülebilir davranır. Yalıtkan bölme ise korumasını malzemenin yalıtım özelliğine dayandırır.

Şartname açısından not edilecek nokta, bölmelendirme sınıfının LSC’den bağımsız olmasıdır. LSC2B bir hücre PM de olabilir, PI de. Hangisini istiyorsanız ayrı bir satırla yazmanız gerekir.

Daha fazlasını öğrenmek ister misiniz? Elektrik arkı riski hakkındaki detaylı yazımız bu konuyu daha derinlemesine ele alıyor.

makinelerimizi sahada izleyin

Bara İşleme Makinası

Bara Bükme Makinesi

Sac Metal İşleme Makinesi

Tip Testi Sertifikası Neyi Kanıtlar, Neyi Kanıtlamaz?

Buraya kadar anlatılanların hepsi bir belgeye dayanır: tip test raporu. İç ark beyanı da bu raporla kanıtlanır. Ama raporun neyi kanıtladığını bilmeden kabul etmek, beyanın değerini sıfırlayabilir.

Önce iki test tipini ayıralım.

• Tip testi, bir tasarımın standardın gereklerini karşıladığını kanıtlar. Her hücreye değil, temsil edici bir örneğe yapılır.
• Rutin test, üretilen her birime uygulanır ve imalatın tasarıma uygun yapıldığını doğrular.

Kritik nokta şudur: tip testi, test edilen konfigürasyona aittir. Rapor hücre boyutlarını, bölme düzenini, kullanılan bileşenleri ve basınç tahliye yolunu tanımlar. Teslim edilecek hücre bu tanımdan saparsa, sertifikanın o ürünü kapsayıp kapsamadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Sapma farklı bir akım trafosu, değişen bir kablo bölmesi, başka bir tahliye kanalı ya da farklı bir montaj düzeni olabilir.

Tip test sertifikası neyi kanıtlar sorusunun kısa cevabı bu: bir tasarımı, belirli bir yapılandırmada.

Siparişten önce pratik bir kontrol yapın:

1. Sertifikayı değil, tam test raporunu isteyin.
2. Testi yapan laboratuvarın akredite olduğunu görün.
3. Rapordaki konfigürasyon tanımını teklif edilen hücreyle satır satır karşılaştırın.

Bu değerlendirme, üreticinin teknik dosyası ve akredite kuruluş üzerinden yapılır. Satın almacının kendi yorumu, sapmaların kapsam içinde kalıp kalmadığına karar vermek için yeterli değildir.

Bu içerik işin temel noktalarını ele alıyor. Çift yönlü anahtar hakkında daha ayrıntılı açıklamalar için ilgili rehberimize göz atın.

Şartname Yazarken En Çok Yapılan Altı Hata

Teklifler ancak her tedarikçi aynı dört ekseni aynı değerlerle beyan ettiğinde karşılaştırılabilir. Aşağıdaki altı hata, IEC 62271-200 iç ark sınıflandırmasını bir taahhüt olmaktan çıkarıp bir slogana dönüştürür.

1. “İç ark dayanımlı” yazmak. Erişim tipi, akım ve süre yoksa beyan ölçülemez. Üç parça birlikte yazılır: ör. IAC AFLR 25 kA 1 s.

2. Akım ve süreyi etütten almamak. İç ark akımı ve süresi tesisin kısa devre etüdünden ve koruma sisteminin arızayı temizleme süresinden belirlenir. Katalogdan kopyalanan bir değer ya yetersiz koruma ya da gereksiz maliyet üretir.

3. Dört eksenden yalnızca birini belirtmek. Yalnızca LSC sınıfını yazan bir şartname, bölmelendirme ve iç ark seçimini tedarikçiye bırakır. Dört eksen dört ayrı satırdır.

4. En yüksek sınıfı refleksle istemek. LSC2B ve AFLR her tesis için gerekli değildir. İhtiyaç, bakım sırasında enerjili kalması gereken birim sayısından ve hücrenin arkasında personel bulunup bulunmadığından çıkar.

5. Tip test raporunun konfigürasyonunu kontrol etmemek. Sertifika sunulur ve dosyaya kaldırılır. Teslim edilen hücre test edilenden farklıysa beyan boşa düşer. Karşılaştırma sipariş öncesinde yapılır, teslimde değil.

6. Basınç tahliye yolunu oda yerleşimiyle birlikte düşünmemek. Hücre uygun olabilir, ama gazın yönlendirildiği yön, tavan yüksekliği ya da koridor genişliği uygun olmayabilir. Bu uyumsuzluk inşaat bittikten sonra fark edildiğinde çözümü en pahalı olanıdır.

Konuyla ilgili daha fazla teknik bilgiye ulaşmak için ip koruma sınıfları başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.

Şartname Masasına Dönerken

Bu yazının vaadi, iç ark beyanını bir pazarlama ifadesinden ölçülebilir bir taahhüde çevirmekti. Artık iki kararı kendiniz verebilirsiniz. Birincisi, şartnamede yalıtım ortamı, bölmelendirme, IEC 62271-200 iç ark sınıflandırması ve LSC sınıfını hangi değerlerle yazacağınız. İkincisi, gelen tip test raporunda hangi konfigürasyon bilgisini teklif edilen hücreyle karşılaştıracağınız.

Bir sınırı da hatırlatalım: bu yazı standardın yerine geçmez. Uygunluk kararı, standardın güncel tam metnine ve akredite kuruluş değerlendirmesine dayanmalıdır.

Bu rehberi tamamlamak için tek bara ve çift bara sistemleri hakkındaki diğer içeriğimizi de okumanızı öneririz.

Sıkça Sorulan Sorular