IP koruma sınıfları: TS EN 60529’a göre okuma ve seçim rehberi

IP koruma sınıfları, elektrikli ve elektronik ekipmanların katı cisimlere, toza ve suya karşı korunma seviyesini ifade eder. IP (Ingress Protection — giriş koruması) kodu, TS EN 60529 standardına göre muhafazaların koruma derecesini tanımlar.

Doğru IP koruma sınıfının seçilmemesi, pano içine toz veya su girmesine ve ekipmanların arızalanmasına neden olabilir. Sahada görülen pano arızalarının bir kısmı ekipman hatasından değil, ortama uygun olmayan bir koruma sınıfından kaynaklanır.

Bu rehberde IP kodunun nasıl okunacağını, koruma sınıflarının anlamlarını, yaygın IP seviyelerini ve seçim sırasında yapılan temel hataları ele alacağız. Ayrıca pano imalatçıları açısından IP değerinin etikette nasıl beyan edilmesi gerektiğine değineceğiz.

IP koruma sınıfları ne anlama gelir?

IP koruma sınıfları, bir muhafazanın katı cisimlere, toza ve suya karşı sağladığı koruma seviyesini gösterir. IP kodu, TS EN 60529 (IEC 60529) standardına göre belirlenir. IP harflerinin ardından gelen ilk rakam katı cisimlere ve toza karşı korumayı, ikinci rakam ise su girişine karşı korumayı ifade eder.

İlk rakam 0 ile 6, ikinci rakam ise 0 ile 9 arasında değişir. İkinci rakamın 9’a kadar çıkmasının nedeni, standarda 2013 tarihli 2 numaralı tadille eklenen IPX9 seviyesidir. Rakam yükseldikçe ilgili etkiye karşı koruma seviyesi artar; ancak yüksek bir rakam, diğer rakamın sağladığı korumayı otomatik olarak ifade etmez. Rakam yerine X yazılması ise o korumanın hiç beyan edilmediği anlamına gelir; IPX7 kodunda toz koruması test edilmemiştir.

Bu nedenle IP kodu tek bir değer olarak değil, iki ayrı koruma seviyesi olarak değerlendirilmelidir. Bir IP sınıfı okunurken iki rakam ayrı ayrı ele alınır; “daha yüksek kod her zaman daha iyidir” yaklaşımı yanıltıcıdır. TS EN 60529 kapsamında IP kodu, pano ve diğer elektrikli ekipmanların kullanılacağı ortama uygun koruma seviyesinin belirlenmesinde temel bir referanstır.
Bu konu hakkında daha fazla bilgi için buraya tıklayın.

Bu makaleyi faydalı bulduysanız, şalt ve bara sistemlerinde standartlar hakkındaki yazımıza da göz atmak isteyebilirsiniz.

Birinci ve ikinci rakam ne söyler?

Birinci rakam iki şeyi birden anlatır: katı cisim girişine karşı korumayı ve insanların tehlikeli parçalara erişimine karşı korumayı. İkinci rakam yalnızca su girişini derecelendirir ve suyun geliş biçimi rakamla birlikte değişir: damlama, sıçrama, püskürtme, daldırma.

Toz denemesi, talk pudrası bulunan kapalı bir hazne içinde ve muhafaza içinde alçak basınç oluşturularak yapılır; süresi 8 saate kadar çıkar. Su denemeleri ise her rakam için ayrı bir düzenek ister. Aşağıdaki IP koruma sınıfı tablosu iki rakamın karşılıklarını eksiksiz verir. IP koruma sınıfları nelerdir sorusunun tek cümlelik cevabı burada görülür: tek kodun içinde iki bağımsız ölçek vardır. Tabloyu okurken deney koşuluna da bakın; ikinci rakamın 5 ve üzeri satırları püskürtme başlığının çapı ve debisiyle tanımlanır. “Su geçirmez” gibi genel ifadeler bu satırların hiçbirinin karşılığı değildir. IP kodlarıyla ilgili daha fazlası için.

Çoğu kaynağın atladığı üç ayrıntı

Türkçe kaynakların çoğu IP kodunu doğru tanımlıyor, üç noktada ise eksik kalıyor. Şartname yazarken en çok hata bu üç başlıkta yapılır.

1. Yüksek rakam düşüğü kapsamaz. İkinci rakamda 1’den 6’ya kadar olan testler bir önceki adımı kapsar; ancak 7, 8 ve 9 numaralar 6 numarayı otomatik olarak kapsamaz. Yani bir cihaz IP67 belgeli ise, doğrudan güçlü su jetlerine (IP66) karşı test edilmiş sayılmaz. Her iki koşul da gerekiyorsa, iki test ayrı ayrı yapılır ve ürün IP66/IP67 gibi çift kodla beyan edilir.
2. “Toza karşı korumalı” ile “toz sızdırmaz” farklıdır. Birinci rakam 5, sınırlı toz girişine izin verir; içeri giren toz çalışmayı ve güvenliği bozmayacak ölçüde kalmalıdır. Birinci rakam 6 ise tam sızdırmazlıktır ve toz girişi kabul edilmez. IP54 ile IP65 arasındaki fark burada başlar.
3. İlave ve tamamlayıcı harfler. İlk rakam sadece toza karşı yalıtımı değil, aynı zamanda insanların tehlikeli parçalara erişimini derecelendirir. Örneğin, IP2X parmakla teması engellerken, IP4X 1 mm’den büyük ince tel veya aletlerin içeri girmesini önleyerek temel iş güvenliği standartlarını belirler. Erişim koruması rakamın gösterdiğinden daha yüksekse, standart bunu A, B, C, D ilave harfleriyle belirtir. H, M, S, W tamamlayıcı harfleri ise deney koşulunu anlatır: yüksek gerilimli teçhizat, hareketli parçalar dönerken veya dururken yapılan su deneyi ve belirtilmiş hava koşulları.

Bu rehberi beğendiniz mi? Daha fazla bilgi için kirlilik derecesi ve aşırı gerilim kategorisi hakkındaki detaylı yazımıza göz atın.

Türkiye’de en çok sorulan IP sınıfları

Aşağıdaki dört sınıf Türkiye’de en çok aranan IP sınıflarıdır. Sıralama katalog düzenine göre değil, arama hacmine göre yapıldı. Her başlıkta rakamların anlamı, deney koşulunun özeti ve tipik kullanım alanı yer alıyor.

IP44

IP44 koruma sınıfı, 1 mm’den büyük katı cisimlere ve her yönden gelen su sıçramasına karşı koruma sağlar. Birinci rakam 4, tel ve ince aletlerin girişini engeller; toz girişini engellemez. İkinci rakam 4 ise sıçrayan suya dayanımı gösterir ve deney, salınım yapan bir boru veya el tipi püskürtme başlığıyla yapılır.

Tipik kullanım alanları iç mekân dağıtım panoları, aydınlatma armatürleri ve saçak altı gibi korunaklı dış alanlardır. Açık sahada doğrudan yağmur alan bir pano için IP44 yeterli değildir; sıçrama ile sürekli yağmur farklı yüklerdir. Türkiye’de bu sınıf beklenenden çok aranır, çünkü bina içi tesisat şartnamelerinde sık geçer.

IP54

IP54 dereceli ürünler, normal çalışmayı engelleyebilecek sınırlı toz girişine karşı koruma sağlar ama tam olarak sızdırmaz değildir. Bu ürünler her açıdan gelen su sıçramasına karşı da korumalıdır. IP54 koruma sınıfı nedir sorusunun kritik ayrıntısı budur: birinci rakamın 5 olması “toz geçmez” anlamına gelmez.

Tipik kullanım alanları endüstriyel iç mekân panoları, sensörler ve atölye ortamıdır. Talaş, öğütme tozu ve kaynak dumanı bulunan atölyelerde IP54 çoğu zaman alt sınırdır, hedef değil. İletken toz varsa, örneğin karbon veya metal tozu, birinci rakamı 6’ya çıkarmak gerekir; sınırlı toz girişi bu ortamlarda kısa devre riski demektir.

IP65

IP65’te ilk rakam 6 toz ve katı cisimlere karşı tam korumayı, yani toz sızdırmazlığı ifade eder. İkinci rakam 5 ise, cihazın her yönden gelebilecek düşük basınçlı su püskürtmelerine dayanabildiğini gösterir. Deney 6,3 mm çaplı bir püskürtme başlığıyla, dakikada 12,5 litre debiyle ve 2,5–3 m mesafeden yapılır.

IP65 koruma sınıfı nedir sorusunun IP54’ten farkı tek cümlede şudur: IP54 toz girişini sınırlar, IP65 tamamen keser ve sıçrama yerine püskürtmeye dayanım ister. Tipik kullanım alanları dış ortam panoları ve yıkama yapılan üretim alanlarıdır. Dış ortamda IP65 çoğu proje için makul bir başlangıçtır; basınçlı yıkama söz konusu değilse bir üst sınıfa çıkmak gerekmez.

IP66

IP66’da ilk rakam 6 toz geçirmez tam korumayı, ikinci rakam 6 ise yüksek basınçlı su püskürtmesine karşı korumayı ifade eder. Deney başlığı 12,5 mm’ye, debi dakikada 100 litreye çıkar. IP65 ile arasındaki fark süre değil, suyun taşıdığı enerjidir.

IP66 koruma sınıfı Türkiye’de en çok aranan seviyedir. Tipik kullanım alanları denizel ortam, açık saha ve basınçlı yıkama yapılan tesislerdir. Conta yatağı sürekli değilse veya kablo rakoru gereği gibi sıkılmamışsa, etiketteki IP66 sahada karşılığını bulmaz. Sızdırmazlık contasının ek yeri, kapı menteşesi hizası ve rakor delikleri, sahada en sık su alan üç noktadır.

Elektrik ölçü aletleri hakkında daha fazla bilgi edinmek için ilgili makalemizi buradan okuyabilirsiniz.

Diğer sınıflar: IP55, IP64, IP67, IP68 ve IPX9

IP55, toza karşı korumalı bir muhafazanın su püskürtmesine de dayandığı ara seviyedir. IP64 ise toz sızdırmazdır, ancak yalnızca sıçrayan suya karşı korur.

IP67 mi IP68 mi sorusu daldırma süresiyle ilgilidir. IP67, 1 m derinliğe kadar 30 dakika geçici daldırmayı tanımlar. IP68 ise 1 m’den derin ve uzun süreli daldırmadır; koşulları standart olarak sabitlemez; imalatçı ile kullanıcı arasında anlaşmaya bağlıdır. Bu nedenle derinlik ve süre yazılmayan bir IP68 beyanı tek başına bilgi taşımaz.

IP69 koruma sınıfı ne anlama gelir? Yaklaşık 80 °C sıcaklıkta ve 80–100 bar basınçta, 100–150 mm mesafeden yapılan su püskürtmesine karşı korumadır ve gıda ile tarım makinelerinde karşımıza çıkar. IEC künyesi IPX9’dur. Yaygın kullanılan IP69K ifadesi ise otomotiv kaynaklı DIN 40050-9’dan gelir ve bugün ISO 20653 kapsamındadır.

Pano imalatçısı için: TS EN 61439 ve TS EN 62208

TS EN 61439 standardı, alçak gerilimli elektrik panolarının güvenlik, performans, dayanıklılık ve uygunluk gerekliliklerini belirlediği için pano imalatçıları açısından büyük önem taşır. Standarda uygun üretim, panonun kısa devre dayanımı, sıcaklık artışı, izolasyon, elektriksel güvenlik ve mekanik özellikler açısından belirlenen kriterleri karşılamasını sağlar.

TS EN 62208 ise panolarda kullanılan boş muhafazaların teknik ve güvenlik gerekliliklerini düzenler. Muhafazanın mekanik dayanımı, koruma derecesi, yalıtım özellikleri ve çevresel etkilere karşı dayanıklılığı gibi kriterleri kapsar.

Pano IP koruma sınıfı beyanının sınırı tam olarak bu iki standart arasında çizilir. TS EN 62208 boş muhafaza belgesinde verilen IP değeri, muhafazanın boş hâline aittir. Panonun etiketinde beyan edilen değer ise montajdan sonraki bütünü bağlar.

Aradaki fark uygulamada şu demektir: kapıya bir ölçü aleti, bir buton veya bir kablo rakoru monte edildiğinde koruma derecesi düşebilir. Boş muhafazanın IP66 olması, kurulu panonun IP66 olduğu anlamına gelmez. Tip testi laboratuvar koşulunu gösterir; sahada belirleyici olan conta, rakor ve montaj kalitesidir.

Beyan sorumluluğu düzeneği kuran imalatçıdadır. Belgeli bir gövde satın almış olmak bu sorumluluğu devretmez. Etiketteki IP değeri, TS EN 61439 kapsamındaki diğer anma değerleriyle birlikte verilir ve rutin testlerde kapı contası, kilit baskısı ve rakor sıkılığı kontrol edilir.

Gövde geometrisi de sonucu doğrudan etkiler. Köşenin kaynakla mı yoksa soğuk form vererek mi oluşturulduğu, conta yatağının sürekliliğini ve dolayısıyla sızdırmazlığı değiştirir. 

IP mi, IK mı?

IP ve IK kodları, özellikle pano ve elektrik ekipmanlarının seçiminde sıklıkla karıştırılabilen iki farklı koruma sınıfını ifade eder. IP kodu, ekipmanın katı cisimlere, toza ve suya karşı koruma seviyesini belirtirken, mekanik darbelere karşı dayanıklılığı ifade etmez. Darbe dayanımı ise IK kodu ile sınıflandırılır ve ilgili standart TS EN 62262’dir.
IP sınıfında ilk rakam, katı cisimlere ve tehlikeli bölgelere erişime karşı koruma seviyesini (0–6), ikinci rakam ise suya karşı koruma seviyesini (0–9) gösterir. IK sınıfı ise mekanik darbelere karşı dayanıklılığı IK00–IK10 aralığında sınıflandırır ve dayanım seviyesini joule cinsinden tanımlar. Örneğin, IK07 2 J, IK08 5 J ve IK10 20 J darbe enerjisine karşı dayanımı ifade eder.
IP ve IK sınıfları birbirinin alternatifi değil, birbirini tamamlayan iki farklı kriterdir. Bu nedenle pano ve ekipman seçiminde uygulama koşulları dikkate alınarak her iki değer de birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle kamuya açık alanlarda ve dış saha uygulamalarında, mekanik darbelere karşı yüksek dayanım, en az IP koruma seviyesi kadar önem taşır.
Pano şartnamelerinde IP ve IK değerlerinin birlikte talep edilmesi bu nedenle önemlidir. Bir kodu diğerinin yerine kullanmak, ekipmanın gerçek koruma seviyesinin yanlış değerlendirilmesine yol açabilir. Uygun standartlara göre gerçekleştirilen ve belgelendirilen IP/IK testleri ise ekipmanın güvenliğini, dayanıklılığını ve kullanım koşullarına uygunluğunu doğrulamada önemli bir rol oynar.

Bu konu sadece bir başlangıç – elektrik tesisatında koruma hakkındaki yazımızla daha fazlasını keşfedin.

Doğru IP sınıfı nasıl seçilir?

IP koruma sınıfı nasıl seçilir sorusunun cevabı üründe değil, ortamdadır. Önce ortamı tarif edin, sonra iki rakamı ayrı ayrı belirleyin.

Tozlu ortamda birinci rakam en az 5 olmalıdır; gerçekten toz sızdırmazlık gerekiyorsa 6. Islak veya dış ortamda ikinci rakam en az 4’tür. Basınçlı yıkama yapılıyorsa, 6’ya çıkın. Daldırma riski varsa 7’ye geçin ve gerekiyorsa çift beyan isteyin. Aşağıdaki tablo bu mantığı özetler.

Son bir uyarı: gereğinden yüksek IP seçmek bedelsiz değildir. Sızdırmazlık arttıkça pano içindeki ısının atılması zorlaşır; filtreli fan veya panjur kullanamazsınız ve iç sıcaklık yönetimi ayrı bir problem hâline gelir. IP66 bir panoda çözüm çoğu zaman ısı değiştirici veya klimadır; bu da hem yatırım hem işletme maliyeti demektir. Ortam gerektirmiyorsa, bir üst sınıfa çıkmak panoyu daha güvenli değil, daha sıcak yapar.

Son olarak, IP kodunun anlatmadığı iki konuyu ayrıca değerlendirin: korozyon ve güneş ışığı. Denizel ortamda boya sistemi ve gövde malzemesi, açık sahada ise UV dayanımı, IP rakamlarından bağımsızdır.

Daha fazlasını öğrenmek ister misiniz? Çift yönlü anahtar hakkındaki makalemiz bu konuyu daha ayrıntılı şekilde ele alıyor.

Sonuç: IP Koruma Sınıfları Üründe Değil Ortamda Belirlenir

IP koruma sınıfları arasından seçim yapmak, yalnızca bir rakam belirlemek değildir. Toz, su, yıkama ve daldırma gibi gerçek çalışma koşulları dikkate alınarak uygun koruma seviyesi belirlenmelidir. Pano imalatında boş muhafazanın IP değeri ile montajı tamamlanmış panonun beyanı birbirinden ayrılmalıdır. Ayrıca IP ve IK kodları farklı koruma özelliklerini ifade eder. Doğru değerlendirme, hem uygun koruma seviyesinin seçilmesini hem de pano üzerindeki beyanın gerçek çalışma koşullarını doğru yansıtmasını sağlar. Projenizin ortam koşullarını paylaşın, uygun gövde ve koruma sınıfını birlikte değerlendirelim.

IP Koruma Sınıfları Hakkında Sık Sorulan Sorular