Ana dağıtım panosu beş başlık birlikte değerlendirilerek seçilir. Bunlar tesisin toplam yükü ve büyüme planı, besleme noktasındaki kısa devre seviyesi, istenen iç ayırma formu, kurulacağı ortam ve IEC 61439-1 ile IEC 61439-2’ye göre belgelenmiş tasarım doğrulamasıdır. Bunlardan biri eksik kalırsa pano kâğıt üzerinde doğru görünür, sahada ise risk taşır. Bu riskin bir kısmı da imalattan gelir: ana baraların bir bara makinesi ile ölçüsünde kesilip delinmesi, tasarımın panoya aynen yansımasını sağlar. Sık yapılan hata, seçimi yalnızca giriş akımına ve çıkış sayısına indirgemektir. Kısa devre seviyesi, form seçimi ve doğrulama belgeleri çoğu zaman sipariş sonrasına kalır. Bu rehberden sonra seçim için hangi verileri toplayacağınızı, her kriterin hangi kararı değiştirdiğini ve imalatçıdan hangi belgeleri isteyeceğinizi bileceksiniz.
Okumak yerine dinlemeyi tercih ederseniz, makalenin devamını aşağıdaki ses kaydından dinleyebilirsiniz.
makinelerimizi sahada izleyin
Ana Dağıtım Panosu Nedir, Tesiste Nerede Durur?
Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği (Resmî Gazete, 3 Aralık 2003, sayı 25305), bu panoyu “ana dağıtım tablosu” olarak tanımlar. Tanım üç unsurdan oluşur. Panonun girişi enerji kaynağına bağlıdır. Yapıdaki dağıtım tablolarını beslemeye yetecek sayıda çıkışı vardır. Giriş ve çıkışlarında koruma ve kumanda cihazları bulunur. Bu üç unsur, seçimin de iskeletini oluşturur: giriş, çıkışlar ve onları koruyan cihazlar.
Enerji akışı bu tanımı somutlaştırır. Besleme trafodan gelir; yedek kaynak olarak bir jeneratör de bağlanabilir. Enerji önce ana panoya ulaşır, oradan tali panolara dağıtılır. Bu konum, panoya tesisteki en kritik rolü verir: ana panoda yaşanan bir arıza, ondan beslenen bütün tali panoları etkiler. Tali panodaki bir arıza ise yalnızca kendi yüklerini durdurur. Ana pano ile tali pano arasındaki bu fark, seçimdeki titizliğin de nedenidir. Bu etkiyi sınırlamak için ana baranın düzeni de baştan seçilir; düzenler arasındaki fark tek bara ve çift bara sistemleri yazımızda anlatılır.
Sahada sık duyulan adp panosu ifadesi de buradan gelir. ADP pano ne demek sorusunun cevabı basittir: ADP, ana dağıtım panosunun kısaltmasıdır. ADP, pano tiplerinden yalnızca biridir; bu yazı diğer tiplerin sınıflandırmasına değil, ADP’nin seçimine odaklanır.
Ana Dağıtım Panosu Seçimine Başlamadan Önce Hangi Veriler Gerekir?
Seçim, imalatçıyla görüşmeden önce toplanan verilerle başlar. Veri eksikse imalatçı varsayımla çalışır; o varsayım da sizin değil, onun kararı olur. Farklı imalatçıların farklı varsayımları ise teklifleri birbiriyle karşılaştırılamaz hâle getirir.
İlk belge tek hat şemasıdır. Panonun girişini, ana barasını ve çıkışlarını gösterir; diğer bütün kararlar bu şemanın üzerine kurulur. İkinci belge yük listesidir. Her çıkışın hangi yükü beslediğini ve yüklerin aynı anda nasıl çalıştığını anlatır.
Besleme kaynakları da baştan bilinmelidir. Panonun yalnızca trafodan mı, yoksa trafo ve jeneratörden mi beslendiği giriş düzenini değiştirir. İki kaynak varsa aralarındaki geçiş çoğu zaman bir çift yönlü anahtar veya transfer düzeniyle yapılır.
Tesisin topraklama sistemi de bu aşamada belirlenir, çünkü nötr ve koruma iletkeni düzenini etkiler. Sistem tiplerinin farkı TN TT IT topraklama sistemleri yazımızda ele alınır.
Kurulum yeri ayrı bir veri grubudur. Panonun konacağı odanın boyutu, ortam koşulları ve servis erişimi, mahfaza ve yerleşim kararlarını belirler.
Son veri büyüme planıdır. Tesisin önümüzdeki yıllarda hangi yükleri ekleyeceği, bugünkü panoda bırakılacak yedek kapasiteyi belirler. Bu kapasite boş çıkış yerleri ve bara uzatma imkânıyla sağlanır; sonradan eklemek ise çoğu zaman uzun bir duruş gerektirir.
Bu verilerin hepsi, ana dağıtım panosu teknik şartname belgesinin ilk bölümünü oluşturmalıdır. Şartnamede bu veriler olmadan istenen beyan değerleri, imalatçıya bir hedef değil bir tahmin vermiş olur.
Akım Değerleri: Ana Bara, Giriş ve Çıkışlar
Bir alçak gerilim panosunda akım değerleri iki düzeyde tanımlanır. Birincisi panonun beyan akımıdır; ana baranın ve girişin taşıyabileceği akımı gösterir. İkincisi devrelerin beyan akımıdır; her çıkış devresi için ayrı ayrı belirtilir.
Bu iki değer birbirinin toplamı değildir. Çıkış devrelerinin beyan akımlarını toplayıp ana bara akımı olarak yazmak, panoyu gereksiz yere büyütür. Doğru ilişki, yüklerin gerçek çalışma biçimiyle kurulur.
Ana baranın akım taşıma kapasitesi ayrı bir konudur; burada önemli olan, bara değerinin panonun beyan akımıyla tutarlı olmasıdır.
Giriş kesicisi seçimi de akım değeriyle başlar. Yüksek akımlı girişlerde genellikle açık tip kesici (ACB) tercih edilir. Daha düşük akımlı giriş ve çıkışlarda ise kompakt şalter (MCCB) yaygındır. Açık tip kesici, ayar esnekliği ve bakım kolaylığı sağlar. Kompakt şalter ise daha az yer kaplar ve daha ekonomiktir. Giriş kesicisi çekmeceli de olabilir; bu seçim servis sürekliliğini etkiler. Hangi tip seçilirse seçilsin, girişteki akım trafoları ve enerji analizörü de bu aşamada planlanır. Ölçme noktası, panonun toplam tüketimini izlemenin temelidir; bu cihazların görevleri elektrik ölçü aletleri yazımızda anlatılır.
Ücretsiz indir
Her makine, teknik özellik ve yapılandırma — tek bir PDF'te
Beyan Çeşitlilik Faktörü Neden Önemli?
Beyan çeşitlilik faktörü (RDF), IEC 61439’da ayrıntılı biçimde tanımlanmıştır. Çıkış devrelerinin hepsinin aynı anda tam yükte çalışmadığını hesaba katar.
Bu faktör, panonun ısıl tasarımını gerçek yük profiline bağlar. Faktörü bilinmeyen bir pano, ya gereğinden büyük üretilir ya da tam yükte beklenenden fazla ısınır. Bu yüzden faktörü yük listesine göre belirleyip şartnameye yazmanız gerekir. Faktörün yanlış seçilmesi, en çok genişleme sonrasında ortaya çıkar. Yeni çıkışlar eklendiğinde yük profili değişir; panonun ısıl sınırı bu değişikliği karşılamayabilir.
Kısa Devre Seviyesi ve Koruma Koordinasyonu
Panonun beyan akımı normal işletmeyi anlatır. Kısa devre seviyesi ise arıza anını anlatır. İki değer birbirinden bağımsızdır ve ikisi ayrı ayrı belirlenmelidir.
İlk adım, besleme noktasındaki kısa devre değerini bilmektir. Bu değer trafonun ve besleme bağlantısının özelliklerinden gelir. Panonun dayanım değerleri bu değerin altında kalmamalıdır.
Pano için iki dayanım değeri belirtilir; bu değerler baraları, bağlantıları ve mahfazayı birlikte kapsar. Kısa süreli dayanım akımı (Icw), panonun belirli bir süre boyunca dayanabileceği arıza akımını gösterir. Tepe dayanım akımı (Ipk) ise arızanın ilk anındaki en yüksek akıma dayanımı gösterir. Bu değerlerin hesabı bu yazının konusu değildir; önemli olan, şartnamede ikisinin de istenmesidir.
Kesicinin kesme kapasitesi ayrı bir kavramdır ve cihazın arıza akımını güvenle kesebilmesini ifade eder. Panonun dayanımı ise baraların ve bağlantıların arıza süresince zarar görmemesidir.
İkinci adım, giriş ve çıkış cihazları arasındaki seçiciliktir. Seçicilik, bir çıkışta oluşan arızada yalnızca o çıkışın kesicisinin açmasını sağlar. Seçicilik kurulmamışsa küçük bir çıkış arızası giriş kesicisini de açtırabilir. Bu durumda bütün tesis enerjisiz kalır. Bir fabrikada bu, tek bir makinedeki arızanın bütün üretim hattını durdurması anlamına gelir.
Bu yüzden giriş ve çıkış kesicilerinin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Koordinasyon çalışması, panonun imalatından önce tamamlanmalıdır. Sonradan yapılan bir koordinasyon, çoğu zaman kesici değişikliği ve yeniden doğrulama gerektirir. Koruma cihazlarının tesisteki genel görevi için elektrik tesisatında koruma rehberimize bakabilirsiniz.
İç Ayırma Formu: Form 1’den Form 4’e Doğru Seçim
İç ayırma formları, IEC 61439-2:2020’de ayrı bir tablo ve ek ile tanımlanır. Formlar 1, 2, 3 ve 4’tür. Form 2, 3 ve 4 ayrıca “a” ve “b” alt sınıflarına ayrılır.
Formların mantığı kademelidir. Form 1’de bara, fonksiyonel birim ve bağlantı uçları arasında iç ayırma yoktur. Form numarası yükseldikçe bu parçalar birbirinden daha fazla ayrılır. En yüksek ayırma Form 4b’dedir.
Bu kademenin pratik sonucu servis sürekliliğidir. Form 1’de bir çıkışa müdahale etmek için çoğu zaman bütün panonun enerjisini kesmek gerekir. Form 4’e yaklaştıkça bir çıkışta çalışılırken diğer çıkışlar enerjili kalabilir.
Bunun karşılığında maliyet ve hacim artar. Daha yüksek form, daha fazla bölme, daha fazla malzeme ve daha büyük bir gövde demektir. Bu bölmelerin her biri ayrı sac parçalardır ve pano atölyesinde bir sac metal işleme makinesi ile kesilip bükülür. Form seçimi bu yüzden bir denge kararıdır.
Kritik yükleri besleyen panolarda daha yüksek form tercih edilir. Üretim hattının durmasının ciddi kayıp yarattığı bir tesiste, servis sürekliliği maliyet farkını karşılar. Form seçimi, bir arıza veya müdahale sırasında personelin enerjili parçalara yaklaşma riskini de etkiler; bu riskin bir yüzü de elektrik arkı riskidir.
Seçimi şartnameye alt sınıfıyla birlikte yazın. Yalnızca “Form 4” yazmak, “a” ve “b” arasındaki farkı imalatçının yorumuna bırakır. Seçilen form, tasarım doğrulama belgelerinde de aynı alt sınıfla görünmelidir.
size önerilen makine Köşe Form Verme Makinasi otomatik Manual Maksimum Sac Kalınlığı
Ortam Koşulları, Mahfaza ve Yerleşim
Pano, kurulacağı ortamın koşullarına göre seçilmelidir. Toz, nem ve sıcaklık mahfaza seçimini doğrudan etkiler. Ortamın toz ve nem durumu, kirlilik derecesi ve aşırı gerilim kategorisi kavramlarıyla da tanımlanır. Panonun iç mekâna mı, dış mekâna mı kurulacağı da ayrı bir karardır; dış ortam kurulumu kendine özgü gereksinimler getirir.
Fabrika için ana dağıtım panosu seçerken üretim ortamı belirleyicidir. Tozlu bir üretim salonu, ayrı ve temiz bir elektrik odasından farklı bir mahfaza ister. Mahfazanın koruma derecesi IP koduyla belirtilir; kodların anlamı ip koruma sınıfları yazımızda açıklanır. Üretim alanında yıkama yapılıyorsa ya da havada iletken toz varsa, bu bilgi şartnameye açıkça yazılmalıdır.
Sıcaklık, panonun ısıl tasarımıyla birlikte değerlendirilir. Odanın sıcaklığı yüksekse panonun ısı yükü ayrıca ele alınmalıdır. Nemli ortamlarda ise yoğuşma riski göz önünde bulundurulur; bu risk mahfaza ve oda havalandırmasıyla birlikte değerlendirilir. Kimyasal veya tuzlu ortamlarda korozyon dayanımı da aranır; Kuzey Amerika pazarında bu ihtiyaç NEMA 4X pano tipiyle tanımlanır.
Yerleşim de en az mahfaza kadar önemlidir. Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesi’ne göre panonun önünde en az 90 cm boş geçit bırakılır. Bu mesafe, oda planlanırken baştan ayrılmalıdır.
Servis erişimi de yerleşimle birlikte düşünülür. Panonun ön mü, arka mı, yan mı erişim istediği, oda boyutunu değiştirir. Bakım sırasında kapakların ve çekmecelerin tam açılabilmesi de bu kararın parçasıdır. Giriş kablolarının veya bara bağlantısının panoya nereden gireceği de oda planında baştan belirlenmelidir.
IEC 61439 Uygunluğu: Hangi Belgeleri İstemelisiniz?
Ana dağıtım panosu hangi standarda göre üretilir sorusunun cevabı IEC 61439 ailesidir. IEC 61439-1 genel kuralları, IEC 61439-2 ise güç anahtarlama ve kontrol düzeneklerini kapsar. IEC 61439-2, beyan gerilimi AA 1000 V’u veya DA 1500 V’u aşmayan düzenekler içindir. İki standart birlikte okunur ve IEC 60439-1’in yerini almıştır.
Her iki standardın güncel baskısı 2020 tarihlidir. IEC 61439-1, Avrupa’da EN IEC 61439-1:2021 olarak kabul edilmiştir. Bu standartların genel çerçevesi şalt ve bara sistemlerinde standartlar yazımızda özetlenir.
Standart tek tek cihazlara uygulanmaz; cihazların bir düzenek içine entegrasyonunu tanımlar. Bu yüzden kesicilerin kendi belgeleri, panonun uygunluğunu tek başına kanıtlamaz. Uygun cihazlarla kurulmuş bir pano bile, düzenek olarak doğrulanmamışsa standarda uygun sayılmaz.
Uygunluğun temeli tasarım doğrulamasıdır. Üç yolu vardır: deneyle, hesaplama veya ölçmeyle ve tasarım kurallarıyla doğrulama. Üçü eşdeğer kabul edilir. Örneğin çok bölmeli düzeneklerde sıcaklık artışının hesapla doğrulanması 1600 A’e kadar yapılabilir. Rutin doğrulama ise her panonun imalat sonrasında ayrıca kontrol edilmesidir. Tasarım doğrulaması panonun tasarımını, rutin doğrulama ise teslim edilen her bir panoyu kanıtlar; ikisi birbirinin yerine geçmez.
Sorumluluk iki taraf arasında paylaşılabilir. Düzeneğin imalatı veya montajı, özgün imalatçıdan farklı bir pano imalatçısı tarafından yapılabilir. Bu durumda tasarım doğrulamasının sahaya aynen yansıması, pano imalatçısının işçiliğine bağlıdır. Bara kesme, delme ve bükme işlemlerinin tekrarlanabilirliği bu yüzden önemlidir; 1990’dan beri bara işleme makinesi üreten PAYAPRESS’in deneyimi de bu noktayı gösterir. Pano imalatçısına bara işleme altyapısını sormak mantıklıdır.
İmalatçıdan şu belgeleri isteyin:
- Tek hat şeması
- Tasarım doğrulama kanıtları
- Rutin doğrulama kaydı
- Beyan değerlerini gösteren etiket bilgisi
- Kullanım ve bakım talimatı
Ana Dağıtım Panosu Satın Almadan Önce Kontrol Listesi
Ana dağıtım panosu seçimi, bütün kriterler birlikte kontrol edildiğinde tamamlanır. Tek bir kriteri öne çıkarıp diğerlerini sipariş sonrasına bırakmak, yazının başında anlatılan riski yeniden doğurur. Aşağıdaki tablo, her kriterin neden önemli olduğunu ve tedarikçiden ne isteyeceğinizi özetler. Tabloyu şartnamenize ek olarak koyabilir ya da tedarikçi görüşmelerinde soru listesi olarak kullanabilirsiniz.
| Seçim kriteri | Neden önemli | Tedarikçiden istenecek bilgi/belge |
|---|---|---|
| Beyan akımı ve çeşitlilik faktörü | Panonun gerçek yük profiline göre boyutlanmasını sağlar | Panonun ve devrelerin beyan akımı, beyan çeşitlilik faktörü |
| Kısa devre dayanım seviyesi | Panonun arıza anında zarar görmemesini sağlar | Kısa süreli ve tepe dayanım akımı değerleri |
| Giriş ve çıkış koordinasyonu | Bir çıkış arızasının bütün tesisi durdurmasını önler | Seçicilik çalışması |
| İç ayırma formu | Servis sürekliliğini ve müdahale güvenliğini belirler | Alt sınıfıyla birlikte form beyanı |
| Ortam ve mahfaza | Panonun kurulacağı koşullara dayanmasını sağlar | Mahfaza koruma derecesi ve kurulum koşulları |
| Genişleme payı | Gelecekteki yüklerin panoya eklenmesine imkân verir | Boş çıkış yerleri ve bara uzatma imkânı |
| Tasarım ve rutin doğrulama kayıtları | IEC 61439 uygunluğunu kanıtlar | Tasarım doğrulama kanıtları ve rutin doğrulama kaydı |
Tablodaki satırlardan biri boş kalıyorsa, siparişi vermeden önce o bilgiyi tamamlayın. Bu tablo, aynı zamanda tekliflerin karşılaştırılmasında da ortak bir ölçü olarak kullanılabilir. İki teklif arasındaki fiyat farkı çoğu zaman bu satırlardan birindeki farktan gelir. Farkın kaynağını bulmak, düşük fiyatlı teklifin gerçekten eşdeğer olup olmadığını gösterir.
Sonuç
ADP seçimi tek bir değere değil, birlikte değerlendirilen beş başlığa dayanır: yük ve büyüme planı, kısa devre seviyesi, iç ayırma formu, ortam ve IEC 61439’a göre belgelenmiş doğrulama. Artık verileri imalatçıyla görüşmeden önce toplayabilir, her kriterin hangi kararı değiştirdiğini görebilir ve teklifleri aynı belge listesiyle karşılaştırabilirsiniz. Böylece pano yalnızca kâğıt üzerinde değil, sahada da doğru olur ve tesisin büyüme planına yıllarca eşlik eder.
Bu makaleyi değerlendirin
1 ile 5 yıldız arasında bir puan seçin.
Henüz puanlama yapılmadı
0 Yorum
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.