Tek Hat Şeması Nasıl Okunur? Semboller ve Çözümlü Pano Örneği

Tek hat şeması, üç fazlı bir elektrik tesisatını tek çizgiyle sadeleştirip kaynaktan yüke kadar ana ekipmanı standart sembollerle gösteren şemadır. Okumaya pafta başlığı ve lejanttan başlanır; ardından enerji kaynaktan baraya, baradan da çıkışlara doğru izlenir. Şemada tek çizgiyle gösterilen ana bara ise panoda bir bara makinesi ile kesilip delinen bakır baralara karşılık gelir.

Semboller, şalt ve bara sistemlerinde standartlar çerçevesindeki kurallara dayanır. Sahada sık karşılaşılan durum, elinde pafta olan birinin sembolleri ve akışı çözememesidir; bu da teklif, montaj ve bakım aşamalarında yanlış yorumlara yol açar. Bu rehberde sık görülen sembollerin listesini, 6 adımlık bir okuma yöntemini ve bu yöntemle baştan sona okunmuş bir AG dağıtım panosu örneğini bulacaksınız.

Dinlemeyi mi tercih ediyorsunuz? Makalenin devamını aşağıdan sesli olarak dinleyebilirsiniz.

makinelerimizi sahada izleyin

Bara İşleme Makinası

Bara Bükme Makinesi

Sac Metal İşleme Makinesi

Tek Hat Şeması Nedir ve Neyi Göstermez?

Kısaca tek hat şeması nedir sorusunun cevabı şudur: tesisatın ana güç yolunu tek çizgiyle gösteren özet bir çizimdir. İngilizce kaynaklarda Single-Line Diagram (SLD) olarak geçer; SLD nedir sorusunun cevabı da budur, çünkü SLD bu adın kısaltmasıdır. Üç faz, nötr ve koruma iletkeni ayrı ayrı çizilmez; hepsi tek bir hatla temsil edilir.

Bu sadeleştirmenin amacı, sistemin ana yapısını okunur kılmaktır. Kaynak, ana kesici, bara ve çıkışlar tek bakışta görülür. Panonun hangi bara düzeniyle kurulduğu da tek hatta ilk bakışta anlaşılır; düzenler arasındaki fark tek bara ve çift bara sistemleri yazımızda anlatılır.

Faz bazındaki ayrıntılar ise üç hat şemasında yer alır. Üç hat şemasında her faz ayrı bir çizgiyle gösterilir; tek hatta ise bütün fazlar aynı çizgide birleşir. Bu yüzden tek hat, sistemin “haritası”, üç hat ise “ayrıntılı planı” gibi düşünülebilir.

Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği, iki ilgili çizimi ayrıca tanımlar. Prensip şeması, yardımcı devreler belirtilmeden ana tesis bağlantılarını gösteren çizimdir. Akım yolu şeması ise kontrol ve kumanda devrelerini gösterir. Tek hat şeması, prensip şemasına yakın bir mantıkla çalışır. Yönetmeliğe göre kesin projede bir alçak gerilim tek hat şeması bulunması zorunludur.

Bu yüzden şemanın göstermediklerini de bilmek gerekir. Kumanda devresi, klemens bağlantıları ve panonun fiziksel yerleşimi tek hatta yer almaz. Mahfazanın koruma derecesi de şemada değil, pano belgelerinde belirtilir; bu derecelerin anlamı için ip koruma sınıfları yazımıza bakabilirsiniz. Bazı kaynaklarda “kolon şeması” ifadesi de bu çizim için eş anlamlı olarak kullanılır. Bu yazı şemanın çizimini değil, okunmasını anlatır.

Şemada Hangi Bilgiler Yer Alır?

Okumaya başlamadan önce paftanın üzerindeki bilgileri tanımak gerekir. Yönetmeliğe göre her pafta başlığında proje ismi, pafta ismi, proje aşaması, projeyi yapan, çizen ve kontrol edenin isimleri bulunur. Tarih, ölçek ve pafta numarası da başlığın zorunlu parçalarıdır. Lejant sembollerin anlamını, revizyon kutusu ise çizimin hangi sürümde olduğunu gösterir.

Bir elektrik tek hat şemasında gerilim seviyesi ve sistem tipi de yazılır. Şemada sistemin TN-S, TT gibi tipi belirtilir; bu tiplerin farkı TN TT IT topraklama sistemleri yazımızda ele alınır. Ekipmanların yanında ise kısa etiketler bulunur.

Bu etiketler belli bir düzenle okunur. Örneğin “MCCB 250 A, 3P” etiketi, cihazın kompakt kesici olduğunu, anma akımının 250 A olduğunu ve 3 kutuplu olduğunu söyler. Kesicinin kesme kapasitesi (kA) de çoğu zaman aynı etikette yer alır. Ekipmanlara verilen referans kodların kuralları ise IEC 81346-1 ile belirlenir.

Kabloların yanında kablo tipi ve kesiti yazılır. Yönetmelik bazı değerlerin şemada gösterilmesini de ister. TN sistemlerde en küçük kısa devre akımı, en uzun kablo boyu ve çevrim empedansı hesaplanır ve tek hatta belirtilir. Seçilen aşırı gerilim koruma cihazları ve artık akım koruma cihazları da şemada gösterilir. Bu değerlerin nasıl hesaplandığı bu yazının konusu değildir; koruma cihazlarının görevleri ise elektrik tesisatında koruma rehberimizde anlatılır.

Tek Hat Şeması Sembolleri

Türkiye’deki projelerde semboller iki kaynaktan gelir. Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği’nin 12. maddesine göre Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’nin “Kuvvetli Akım İşaret Listesi” ve “Zayıf Akım İşaret Listesi” ya da EN 60617 sembolleri kullanılır. İki kaynak çeliştiğinde EN 60617 önceliklidir.

EN 60617’nin uluslararası karşılığı IEC 60617’dir. Bu standardın resmî kaynağı olan veri tabanı yaklaşık 1.900 sembol içerir. Bir pano şemasında bunların ancak küçük bir kısmı kullanılır. Aşağıdaki tablo, AG dağıtım panolarında en sık karşılaşacağınız tek hat şeması sembollerini özetler.

Tabloyu okurken iki noktaya dikkat edin. Birincisi, sembol tek başına cihazın tamamını anlatmaz; yanındaki etiket tipini ve değerini verir. İkincisi, aynı cihaz farklı paftalarda küçük çizim farklarıyla gösterilebilir. Bu yüzden tablo bir başlangıç noktasıdır; kesin karşılık her zaman paftanın kendi lejantındadır.

IEC ve ANSI Sembolleri Arasındaki Fark

Türkiye’deki projeler IEC ve EN 60617 tabanlıdır. Ancak ANSI tabanlı çizimler de karşınıza çıkabilir. Bu durum özellikle Kuzey Amerika kaynaklı ekipmanlarda ve projelerde yaygındır. Bu projelerde pano muhafazaları da kendi sınıflarıyla tanımlanır; örneğin aşındırıcı ortamlar için NEMA 4X pano istenir.

İki sistem aynı cihazı farklı çizebilir. Bir devre kesici IEC şemasında bir kontak sembolüyle, ANSI şemasında ise kare içinde bir işaretle gösterilebilir. IEC sembolünü ANSI alışkanlığıyla okumak, cihazı yanlış tanımaya yol açar. Karışık kaynaklı projelerde aynı tesisin farklı paftaları farklı sistemlerle çizilmiş olabilir. Özellikle ithal bir ekipmanın kendi şeması projeye eklendiğinde bu durumla karşılaşırsınız.

Çözüm her zaman aynıdır: paftanın lejantı. Hangi sistemle çizildiğinden emin olmadığınız bir şemada, sembolü tahminle değil lejanttaki karşılığıyla okuyun.

Ücretsiz indir

Her makine, teknik özellik ve yapılandırma — tek bir PDF'te

Phone

Bu alan doğrulama amaçlıdır ve değişiklik yapılmadan bırakılmalıdır.

E-posta

Kataloğu İndir

WhatsApp'ı mı tercih edersiniz? Bizimle sohbet edin.

Röle Numaraları: 50, 51 ve 52 Ne Anlama Gelir?

Koruma fonksiyonları tek hat şemalarında genellikle daire içinde bir numarayla gösterilir. Bu numaralar ANSI/IEEE C37.2 cihaz numaralarıdır. En sık görülenler şunlardır:

• 50: Ani aşırı akım koruması
• 51: AC zaman gecikmeli aşırı akım koruması
• 52: AC devre kesici
• 87: Diferansiyel koruma

İki fonksiyonu birlikte taşıyan bir cihaz 50/51 olarak gösterilir. Bu numaralar yalnızca fonksiyonu söyler; röle ayarları şemadan okunmaz. Şemada bir dairenin içinde 50/51 gördüğünüzde, o noktada aşırı akım koruması yapan bir röle olduğunu anlarsınız. Rölenin hangi akım trafosuna bağlı olduğu ve hangi kesiciye açma verdiği ise çizgilerin izlenmesiyle bulunur.

Tek Hat Şeması Nasıl Okunur? 6 Adımlık Yöntem

İnternette bulunan tek hat şeması örnekleri farklı çizim alışkanlıklarıyla hazırlanır. Yine de her şema aynı sırayla okunabilir. Aşağıdaki yöntem, iyi bir elektrik şeması okuma alışkanlığının temelidir ve enerjiyi kaynaktan yüke doğru izler. Adımları her seferinde aynı sırayla uygulamak, karmaşık bir şemada bile hiçbir çıkışın gözden kaçmamasını sağlar.

1. Pafta başlığını, lejantı ve revizyonu kontrol edin. Önce hangi proje ve pafta üzerinde çalıştığınızı doğrulayın. Revizyon kutusuna bakarak elinizdeki sürümün güncel olduğundan emin olun. Lejantı açık tutun; sembolleri ona göre okuyacaksınız.
2. Kaynağı ve gerilim seviyesini bulun. Şemanın en üstünde ya da başında enerjinin nereden geldiğini arayın. Bu bir trafo, şebeke bağlantısı veya jeneratör olabilir. Şebeke ve jeneratör birlikte varsa, iki kaynak arasındaki geçiş genellikle bir çift yönlü anahtar veya transfer düzeniyle gösterilir. Gerilim seviyesi, şemanın geri kalanını hangi bağlamda okuyacağınızı belirler.
3. Ana giriş kesicisini ve ana barayı belirleyin. Kaynaktan sonraki ilk koruma elemanı genellikle ana giriş kesicisidir. Etiketinden tipini, anma akımını ve kutup sayısını okuyun. Hemen ardından ana barayı ve iletken düzenini bulun.
4. Çıkışları tek tek izleyin. Her çıkışı aynı sırayla takip edin: koruma elemanı, kablo ve yük. Bir çıkışı bitirmeden diğerine geçmeyin. Her çıkışın hangi yükü beslediğini etiketinden okuyun. Yedek çıkışları da not edin; bunlar panonun gelecekteki genişleme payını gösterir.
5. Ölçü ve koruma noktalarını işaretleyin. Akım trafolarını, enerji analizörünü, koruma rölelerini ve parafudrları bulun. Her birinin hangi noktayı ölçtüğünü veya koruduğunu belirleyin. Röle numaralarını ANSI/IEEE C37.2 anlamlarıyla okuyun.
6. Topraklama sistemini ve nötr düzenini kontrol edin. Şemada yazan sistem tipini ve N ile PE iletkenlerinin düzenini okuyun. Son olarak şemayı panonun üzerindeki etiketlerle karşılaştırın. Şema ile pano arasındaki her fark, ayrıca doğrulanması gereken bir bulgudur.

Bu altı adımı tamamladığınızda şemanın size söylediği her şeyi okumuş olursunuz. Okumanın sınırı da burada başlar: şemada olmayan bilgiyi şemadan çıkarmaya çalışmayın.

Çözümlü Örnek: Bir AG Dağıtım Panosunu Adım Adım Okumak

Aşağıdaki dağıtım panosu tek hat şeması, önceki bölümdeki 6 adımla okunur. Şema üzerindeki 1–6 numaralı işaretler, adımlarla birebir eşleşir.

Not: Bu örnekteki değerler yalnızca anlatım içindir; bir boyutlandırma önerisi değildir.

Adım 1 — Pafta, lejant ve revizyon. Şemada ne görüyoruz: proje adı, pafta numarası ve güncel revizyon. Bu bize ne söylüyor: doğru belge üzerinde çalıştığımızı ve sembolleri lejanta göre okuyacağımızı.

Adım 2 — Kaynak ve gerilim. Şemada ne görüyoruz: dağıtım trafosunun 0,4 kV AG çıkışı. Bu bize ne söylüyor: pano alçak gerilimde çalışır ve enerjisini doğrudan trafodan alır.

Adım 3 — Giriş kesicisi ve ana bara. Şemada ne görüyoruz: 4 kutuplu bir hava devre kesicisi (ACB), 1600 A. Hemen altında 3F + N + PE ana bara var. Bu bize ne söylüyor: giriş, nötrü de kesen bir kesiciyle korunuyor ve pano tek bara düzenindedir. Şemadaki bu tek bara çizgisi, panoda gerçek bakır baralara karşılık gelir. Atölyede bu baralar bir bara işleme makinesi ile kesilir, delinir ve bükülür; PAYAPRESS’in makineleri tam bu adımda kullanılır.

Adım 4 — Çıkışlar. Şemada ne görüyoruz: dört çıkış.

• Çıkış 1: 3 kutuplu kompakt kesici (MCCB) 250 A → motor (M)
• Çıkış 2: MCCB 160 A → alt dağıtım panosu (ADP-1)
• Çıkış 3: MCCB 400 A → kompanzasyon panosu
• Çıkış 4: yedek çıkış

Bu bize ne söylüyor: her çıkışın kendi koruma elemanı var ve panoda gelecekteki bir yük için yedek kapasite ayrılmış.

Adım 5 — Ölçü ve koruma noktaları. Şemada ne görüyoruz: girişte 3 adet akım trafosu (1600/5 A) ve bunlara bağlı bir enerji analizörü. Girişte ayrıca Tip 1+2 parafudr (SPD, aşırı gerilim koruma cihazı) bulunuyor. Bu bize ne söylüyor: panonun toplam tüketimi giriş noktasında ölçülüyor ve aşırı gerilim koruması da girişte yapılıyor. Bu cihazların ne ölçtüğü elektrik ölçü aletleri yazımızda ayrıntılı anlatılır.

Adım 6 — Topraklama ve nötr düzeni. Şemada ne görüyoruz: bara düzeninde ayrı N ve PE iletkenleri. Bu bize ne söylüyor: nötr ve koruma iletkeni panoda ayrı taşınıyor. Sistem tipini paftadaki nottan doğrulayıp şemayı panonun etiketleriyle karşılaştırıyoruz.

Bu şemadan öğrendiklerimiz: Panonun hangi kaynaktan beslendiği, giriş ve çıkış koruma elemanları, ölçümün nerede yapıldığı ve yedek kapasitenin varlığı. Bunlar, panoyu tanımak, teklif hazırlamak veya bir arızada hangi çıkışın etkilendiğini anlamak için gereken temel bilgilerdir.

Bu şemadan öğrenemediklerimiz: Kumanda bağlantıları, cihazların panodaki fiziksel yeri ve klemens düzeni. Bunlar ayrı belgelerdedir; uygulama aşamasında akım yolu şemaları, klemens ve kablo bağlantı şemaları olarak hazırlanır.

Okurken En Sık Yapılan Hatalar

Şemayı doğru okumak, sık yapılan hataları tanımakla başlar. Sahada en çok şu hatalar görülür:

• Eski revizyonu güncel sanmak: Revizyon kutusuna bakmadan okunan bir şema, panonun bugünkü hâlini göstermeyebilir.
• Lejantı atlamak: Sembolü tahminle okumak, özellikle benzer görünen cihazlarda yanlış sonuç verir.
• Ayırıcıyı kesiciyle karıştırmak: Ayırıcı yalıtım sağlar, ama arıza akımını kesmek için tasarlanmamış olabilir. Kesici ise yük ve arıza akımını keser.
• Şemadaki “açık” konumu gerilimsizlik kanıtı saymak: Tek hat şeması bir çalışma izni veya gerilimsizlik doğrulaması değildir. Şemada açık görünen bir cihaz, sahada farklı durumda olabilir.
• Kumanda davranışı hakkında sonuç çıkarmak: Tek hat, kumanda devresinin nasıl çalıştığını göstermez. Bu bilgi akım yolu şemasındadır.
• IEC ve ANSI sembollerini karıştırmak: Aynı cihaz iki sistemde farklı çizilebilir; şüphede lejanta dönün.

Bu hataların ortak noktası, şemaya ondan beklenmeyen bir görev yüklemektir. Şema, bakımda ve arıza anında en önemli referans belgedir. Ancak hiçbir zaman sahadaki gerçek durumun yerine geçmez; gerilimsizliği doğrulanmadan yapılan bir müdahale elektrik arkı riski doğurabilir.

Sonuç

Bir tek hat paftası her zaman aynı mantıkla okunur: lejant elinizde, kaynaktan yüke doğru ve adım adım. Önce paftayı ve revizyonu doğrular, sonra kaynağı, girişi, barayı ve çıkışları sırayla izlersiniz. Ölçü, koruma ve topraklama noktaları okumayı tamamlar. Şemanın neyi göstermediğini bilmek de doğru okumanın parçasıdır. Bu yöntemi denemenin en iyi yolu, elinizdeki bir pano şemasını bu 6 adımla okuyup sonucu panodaki etiketlerle karşılaştırmaktır.

Sıkça Sorulan Sorular