Trafo odası; OG hücrelerinin, transformatörün ve çoğu zaman AG panosunun bulunduğu kilitli elektrik işletme yeridir. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’ne göre hücre önünde elle manevra yapılan geçit, yalnızca bir tarafta gerilim varsa en az 1.200 mm genişliğinde olmalıdır. Geçidin iki tarafında gerilim varsa bu değer en az 1.400 mm’dir. Bu hücre ve panoların içindeki bakır baralar ise atölyede bir bara makinesi ile ölçüsüne göre hazırlanır.
Sahada ise bu değerler çoğu zaman kaynaksız ve yuvarlanmış biçimde dolaşır; yanlış bir ölçü hem proje onayını hem de manevra güvenliğini bozar. Bu rehberde geçit, kapı, duvar mesafesi, havalandırma ve yağ çukuru kurallarını yönetmelik maddeleriyle birlikte bulacaksınız. Bu kurallar, şalt ve bara sistemlerinde standartlar çerçevesinin sahadaki karşılığıdır.
Okuma deneyiminizi kolaylaştırmak için makalenin sesli versiyonunu da hazırladık. Aşağıdan dinleyebilirsiniz.
makinelerimizi sahada izleyin
Trafo Odası Nedir, Hangi Bölümlerden Oluşur?
Trafo odası, orta gerilimi alçak gerilime dönüştüren ekipmanın bir arada bulunduğu kapalı mahaldir. Uygulamada transformatör merkezi, bina tipi trafo merkezi ya da elektrik odası olarak da anılır. Yönetmelik bu mahali kilitli elektrik işletme yeri olarak tanımlar; içeriye yalnızca yetkili kişiler girebilir.
Tipik bir oda üç bölümden oluşur:
- OG hücre bölümü: Şebekeden gelen enerjinin alındığı, ölçüldüğü ve korunduğu hücreler burada dizilir; ölçme düzeninde kullanılan cihazlar elektrik ölçü aletleri yazımızda anlatılır.
- Transformatör bölmesi: Transformatör, ayrı bir bölmede veya odanın belirli bir bölümünde yer alır.
- AG pano bölümü: Transformatörün çıkışındaki alçak gerilim panosu, yani ana dağıtım panosu, genellikle aynı mahalde bulunur.
Madde 35’e göre 36 kV’a kadar yeni yüksek gerilim tesislerinde tip deneyleri yapılmış metal muhafazalı hücreler kullanılır. Bu, hücre seçiminin oda tasarımıyla birlikte düşünülmesi gerektiği anlamına gelir. Hücrenin ölçüleri ve servis yönü, geçit genişliğini ve hücre arkasındaki boşluğu doğrudan belirler. Hücre ölçülerinin projeyle tutarlı kalması da içindeki baraların bir CNC bara makinesi ile tekrarlanabilir biçimde işlenmesine bağlıdır.
Bu mahallerin kullanımına da sınır getirilmiştir. Madde 25’e göre yüksek gerilim tesis yerleri başka amaçla veya depo olarak kullanılamaz. Bu kural, odanın her zaman boş ve geçilebilir kalmasını sağlar; aşağıdaki geçit ve kaçış yolu kuralları da ancak bu koşulda anlam taşır.
Trafo Odasında Geçit Genişliği: Hücre Önünde Kaç mm Bırakılır?
OG hücre önü kaç cm olmalı sorusunun cevabı, geçidin amacına ve gerilimin konumuna bağlıdır. Hücre önü geçit genişliği, trafo odası ölçüleri içinde proje onayında en sık kontrol edilen değerdir. Yönetmelik iki tür geçidi birbirinden ayırır.
Denetleme geçidi, yalnızca tesisin gözle kontrol edildiği geçittir. Manevra geçidi ise hücrelerde elle bağlama işlemi yapılan geçittir. Manevra sırasında operatör hücrenin önünde durur, kol takar ve hareket eder; bu yüzden daha geniş bir alan gerekir. Kesici ve topraklama ayırıcısı gibi elemanlar bu geçitte elle çalıştırılır.
İkinci ayrım, gerilimin geçidin bir tarafında mı, iki tarafında mı olduğudur. Hücreler geçidin yalnızca bir yanında diziliyse bir tarafta gerilim vardır. Geçidin iki yanında da hücre veya pano bulunuyorsa iki tarafta gerilim vardır ve geçit daha geniş tutulur.
Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği‘nin Madde 35’teki Çizelge-2 değerleri şöyledir:
| Geçidin amacı | Bir tarafta gerilim (mm) | İki tarafta gerilim (mm) |
|---|---|---|
| Denetleme | 1.000 | 1.200 |
| Elle manevra | 1.200 | 1.400 |
Tablodaki en yaygın hata, 1.000 mm değerini hücre önündeki her geçit için kullanmaktır. Bu değer yalnızca denetleme geçidi içindir. Hücrelerde elle manevra yapılıyorsa en az 1.200 mm gerekir.
Toprağa karşı gerilimi 250 V’a kadar olan tesislerde bu değerler 20 cm azaltılabilir. Kumanda düzenleri ve arabalı bağlama tesisleri gibi çıkıntılı parçalar ise geçidi daraltmamalıdır. Örneğin dışarı çekilmiş bir kesici arabası, geçit hesabında hesaba katılmalıdır. Büyük tesislerde yönetmelik daha geniş geçit bırakılmasını tavsiye eder.
Dar bir geçitte manevra yapmak, operatörü gerilimli parçalara gereğinden yakın tutar; bu durumun doğurduğu tehlikeler elektrik arkı riski yazımızda anlatılır.
Hücre Değiştirme Payı
Yönetmelikteki değerler asgari değerlerdir. Hücre üreticileri, hücrenin ileride sökülüp değiştirilebilmesi için daha geniş bir geçit isteyebilir. Örneğin bir OG hücre üreticisinin kurulum talimatında, hücre değiştirme için kontrol geçidi en az 1.250 mm istenir. Bu yüzden geçit genişliği belirlenirken yönetmeliğin yanında üreticinin dokümanı da kontrol edilmelidir. İki değerden büyük olanı esas alınır; böylece hem onay koşulu sağlanır hem de hücre ileride odayı bozmadan değiştirilebilir.
Hücre Arkası ve Duvar Mesafesi
Hücrelerin arkasında da boşluk gerekebilir. Madde 35’e göre tam kapalı tesislerin arkasındaki montaj yeri ile duvar arasında en az 60 cm bulunmalıdır. Önden müdahaleli ve basınç boşaltma düzeni olan tam kapalı sistemler ise duvara dayandırılabilir. Bu seçenek oda alanından tasarruf sağlar, ama yalnızca hücre bu yapıya uygunsa kullanılabilir. Hücrenin iç ark sınıfı da arka mesafeyi ve tavan yüksekliğini etkileyebilir; bu sınıflar IEC 62271-200 iç ark sınıflandırması yazımızda ele alınır.
Kapılar ve Kaçış Yolu
Trafo odası kapı ölçüsü ve açılma yönü, hem ekipmanın taşınması hem de tehlike anında çıkış için belirleyicidir. Madde 35’e göre kapıların serbest yüksekliği en az 200 cm, serbest genişliği en az 70 cm olmalıdır.
Kaçış yolu da aynı maddeyle sınırlandırılmıştır. Tehlike anında dışarı çıkış yolu en fazla 20 m olabilir. Koridorların iki ucunda çıkış kapısı bulunmalıdır. Böylece bir uçta tehlike oluştuğunda operatör diğer uçtan çıkabilir. Uzun hücre dizilerinde bu kural, oda yerleşimini baştan belirleyen bir koşuldur.
Kapılar, içeriden anahtarsız açılabilmelidir. Oda dışarıdan kilitli olsa bile içerideki kişi kapıyı hiçbir alet kullanmadan açabilmelidir. Bu kural, tehlike anında çıkışın gecikmemesi içindir. Kapının dışarıdan kilitlenmesi ise yetkisiz girişi önler; iki gereklilik birlikte sağlanmalıdır.
Yağlı transformatörlü bölümler için ek bir kural vardır. Madde 22’ye göre yağlı transformatör bulunan bölümler yangına dayanıklı biçimde ayrılır. Bu bölümlerin kapıları mahal dışına açılır ve çelik sactan yapılır. Dışa açılan kapı, içerideki bir basınç veya yangın durumunda kapının kendiliğinden kapanmasını değil, açılmasını sağlar.
Kapının önü genel trafiğe açık bir alana bakıyorsa, kapı önündeki zeminde yanmaz malzeme kullanılması da güvenliği artırır.
Transformatör Bölmesi: Duvar, Tavan ve Döşeme Kuralları
Trafo ile duvar arası mesafe, Madde 37’de belirlenmiştir. Transformatör duvarlara en az 60 cm uzaklıkta yerleştirilir. Bölmede tam boy iki taraflı kapak varsa bu mesafe 30 cm’ye inebilir. 36 kV’a kadar transformatörlerde, transformatörün en üst noktası ile tavan arasında da en az 60 cm bulunmalıdır.
Bu mesafeler iki amaca hizmet eder. Birincisi, transformatörün çevresinde havanın dolaşabilmesidir. İkincisi, bakım ve kontrol için transformatöre her yönden erişilebilmesidir. Mesafeler yönetmelik asgarisidir; transformatör üreticisinin bakım için istediği boşluk daha büyükse o değer esas alınır.
Döşeme ve yüzeyler için de kurallar vardır. Döşemede kademe yapılmaz; zemin düz olmalıdır. İç yüzeyler toz yapmayan malzemeden olmalıdır. Tavanlara ise boya yapılmaz, çünkü dökülen boya parçacıkları gerilimli parçaların üzerine düşebilir.
Transformatör tipi de yapının kullanımına göre sınırlanır. Madde 37’ye göre insanların yoğun bulunduğu yapılarda ana bina içindeki transformatörler kuru tip olmalıdır. Yağlı tip transformatör ise bu yapılarda ana bina dışında veya ayrı bir yapıda konumlandırılır.
Son olarak, transformatörün ileride değiştirilebilmesi için bir taşıma yolu planlanmalıdır. Kapı ölçüleri, koridorlar ve döşeme, transformatörün odaya getirilip çıkarılmasına izin verecek biçimde tasarlanmalıdır. Hücrelerin ve panoların zemine yerleştirilmesi ise ayrı bir montaj konusudur.
Trafo Odası Havalandırması Nasıl Hesaplanır?
Trafo odası havalandırması, transformatörün kayıplarından doğan ısının odadan atılması içindir. Madde 37’ye göre doğal havalandırmada panjur alanı şu formülle hesaplanır:
AL = 0,188 × P / √h
Bu formülde AL panjurun net alanını (m²), P transformatörün toplam kayıplarını (kW), h ise hava giriş ve çıkış panjurları arasındaki yükseklik farkını (m) gösterir. Yükseklik farkı arttıkça sıcak hava daha kolay yükselir ve gereken panjur alanı küçülür. Bu yüzden giriş panjuru mümkün olduğunca aşağıya, çıkış panjuru ise mümkün olduğunca yukarıya yerleştirilir.
Yönetmelik, çıkış panjurunun giriş panjurundan yaklaşık %10 büyük tutulmasını tavsiye eder. Isınan hava genleştiği için çıkışta biraz daha geniş bir alan gerekir.
Doğal havalandırmanın yetmediği veya uygulanamadığı yerlerde cebri ya da özel doğal havalandırma yapılır. Cebri havalandırmada sistem termostatla kontrol edilmelidir ve oda sıcaklığı 40 °C’yi geçmemelidir. Doğal havalandırma ile cebri havalandırma arasındaki seçim, odanın konumuna ve transformatörün kayıplarına göre yapılır.
Panjurlar dış etkilere karşı da korunmalıdır. Panjurlardaki tel kafesin gözü en fazla 0,5 × 0,5 cm olmalıdır. Bu ölçü, küçük hayvanların ve yabancı cisimlerin odaya girmesini önler. Odaya giren toz ve nem ise ekipmanın yalıtım tasarımında kullanılan kirlilik derecesi ve aşırı gerilim kategorisi değerlendirmesini de etkiler.
Burada anlatılan, odanın havalandırmasıdır. Pano ve hücrelerin içindeki soğutma ise ayrı bir konudur.
Yağ Çukuru ve Yangın Önlemleri
Trafo odası yağ çukuru, yağlı transformatördeki olası bir sızıntının veya yangının yayılmasını önler. Madde 37’deki kurallar yağ hacmine göre ikiye ayrılır.
Yağ hacmi 1.500 litreye kadar olan transformatörlerde yağ toplama haznesi veya eşikli sızdırmaz bir zemin yeterlidir. Eşik, sızan yağın odanın dışına akmasını engeller.
Yağ hacmi 1.500 litreyi aşan transformatörlerde ise sızdırmaz betonarme bir yağ çukuru yapılır. Çukurun hacmi en az transformatördeki yağ hacmi kadar olmalıdır. Çukurun üzerindeki ızgaranın üstünde en az 5 cm çakıl bulunur. Çakıl, yanan yağın alevini söndürmeye ve yağın çukura soğuyarak inmesine yardımcı olur. Çukurun boyutları, transformatörün yağ hacmine göre proje aşamasında belirlenmelidir; sonradan genişletmek çoğu zaman mümkün değildir.
Yağ çukuru hiçbir şekilde kanalizasyona, toprağa, akarsuya, göle veya denize bağlanmamalıdır.Sızan yağ çevre kirliliğine yol açar. bu konu hakkında daha fazla bilgi için tıklayın.
Yangın önlemleri yalnızca yağ çukuruyla sınırlı değildir. Odaya giren ve çıkan kablo geçişleri yangına karşı yalıtılmalıdır. Bazı tesislerde gazlı söndürme sistemleri de kullanılır. Bu önlemlerin kapsamı, tesisin büyüklüğüne ve risk değerlendirmesine göre belirlenir. Elektriksel bir arızanın yangına dönüşmeden kesilmesi ise koruma düzeninin işidir; bu konu elektrik tesisatında koruma yazımızda ele alınır.
Aydınlatma ve İşaretleme
Trafo odası aydınlatma seviyesi, Madde 35 ve Madde 23’te belirlenmiştir. YG hücreleri ve AG pano odalarında en az 250 lux, transformatör odalarında en az 150 lux aydınlatma gerekir.
Enerji kesildiğinde de odada görüş sağlanmalıdır. Bu yüzden her mahalde en az bir akümülatörlü acil durum lambası bulunur. Arıza anında manevra çoğu zaman tam da enerjinin kesildiği sırada yapılır; acil aydınlatma, operatörün hücre üzerindeki göstergeleri ve kaçış yolunu görebilmesini sağlar.
İşaretleme de güvenliğin parçasıdır. Odaya bağlama şeması, ilk yardım yönergesi ve uyarı levhaları asılmalıdır. Bağlama şeması, yani tesisin tek hat şeması, manevra sırasında operatörün hangi hücrenin neyi beslediğini görmesini sağlar. Uyarı levhaları ise odaya girenleri gerilim tehlikesine karşı uyarır.
Odadaki topraklama bağlantıları da ayrıca işaretlenmeli ve kolayca görülebilir olmalıdır. Tesisin hangi topraklama sistemine göre kurulduğu projede belirtilir; sistem tipleri TN TT IT topraklama sistemleri yazımızda anlatılır.
size önerilen makine Köşe Form Verme Makinasi otomatik Manual Maksimum Sac Kalınlığı
Tasarımda En Sık Yapılan 6 Hata
Trafo odası tasarımı sırasında sahada en çok şu hatalar görülür:
- Denetleme değerini manevra geçidine uygulamak: 1.000 mm yalnızca denetleme geçidi içindir; manevra yapılan geçitte en az 1.200 mm gerekir.
- Çekilmiş arabayı ve açık kapıyı geçit hesabına katmamak: Dışarı çekilmiş bir kesici arabası veya açık hücre kapağı geçidi daraltır.
- Tek çıkış bırakmak: Koridorların iki ucunda çıkış kapısı bulunmalıdır.
- Panjur alanını hesapsız seçmek: Panjur alanı, transformatör kayıplarına ve yükseklik farkına göre hesaplanmalıdır.
- Yağ çukurunu drenaja bağlamak: Çukur hiçbir şekilde kanalizasyona veya toprağa bağlanmamalıdır.
- Odayı depo olarak kullanmak: Yüksek gerilim tesis yerleri başka amaçla kullanılamaz.
Hücre ve pano imalatındaki ölçü hassasiyeti, sahadaki yerleşimi de kolaylaştırır; PAYAPRESS’in ürettiği bara işleme makinesi bu imalat aşamasında kullanılır.
Sonuç
Bir trafo odasında geçit, kapı, duvar mesafesi, havalandırma ve yağ çukuru birlikte planlanır. Hücre önünde elle manevra yapılıyorsa geçit bir tarafta gerilim varsa en az 1.200 mm, iki tarafta varsa en az 1.400 mm olmalıdır. Yönetmelik değerleri asgaridir; üretici dokümanı daha büyük değer isteyebilir. Artık trafo odası ölçüleri içinde her değeri ilgili maddeye bağlayarak projenizi hazırlayabilir, denetleme ile manevra geçidini birbirinden ayırabilir ve üretici dokümanıyla karşılaştırabilirsiniz.
Bu konuda en Sık Sorulan Sorular
Bu makaleyi değerlendirin
1 ile 5 yıldız arasında bir puan seçin.
Henüz puanlama yapılmadı
0 Yorum
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.